અચાનક આસપાસની વસ્તુઓ ફરતી હોય એવું લાગે છે? સામાન્ય ચક્કર અને વર્ટિગો વચ્ચેનો તફાવત સમજો

ચક્કર આવવાની ફરિયાદ સામાન્ય છે, પરંતુ દરેક પ્રકારના ચક્કર એકસરખા નથી. કેટલાક લોકોને ઊભા થતાં આંખ સામે અંધારું લાગે છે અથવા નબળાઈ અનુભવાય છે, જ્યારે કેટલાક લોકોને પોતે અથવા આસપાસનો આખો રૂમ ફરતો હોય તેવી સ્પષ્ટ લાગણી થાય છે. આ પ્રકારની ફરવાની સંવેદનાને સામાન્ય રીતે વર્ટિગો કહેવામાં આવે છે. વર્ટિગો પોતે કોઈ એક બીમારીનું નામ નહીં પરંતુ એક લક્ષણ છે, જેના પાછળ અલગ અલગ કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે.
શરીરનું સંતુલન જાળવવામાં આંખો, મગજ અને અંદરના કાનની વ્યવસ્થા સાથે મળીને કામ કરે છે. અંદરના કાનમાં રહેલી વેસ્ટિબ્યુલર સિસ્ટમ માથાની સ્થિતિ અને હલનચલન વિશે મગજને માહિતી આપે છે. આ વ્યવસ્થામાં કોઈ સમસ્યા સર્જાય ત્યારે વ્યક્તિને શરીર સ્થિર હોવા છતાં આસપાસનું વાતાવરણ ફરતું હોય તેવી અનુભૂતિ થઈ શકે છે.
વર્ટિગોના સામાન્ય કારણોમાંથી એક BPPV એટલે કે Benign Paroxysmal Positional Vertigo છે. તેમાં ખાસ કરીને પથારીમાં પડખું બદલવું, ઉપર તરફ જોવું, નીચે નમવું અથવા અચાનક માથાની સ્થિતિ બદલવાથી થોડા સમય માટે તીવ્ર ફરવાની લાગણી થઈ શકે છે. અંદરના કાનમાં રહેલા અત્યંત નાના કેલ્શિયમના કણો પોતાની સામાન્ય જગ્યામાંથી ખસી જવાથી આ સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.
વર્ટિગો દરમિયાન માત્ર ફરવાની લાગણી જ નહીં પરંતુ ઊબકા, ઊલટી, સંતુલન જાળવવામાં મુશ્કેલી અથવા ચાલતી વખતે અસ્થિરતા પણ થઈ શકે છે. કેટલાક અંદરના કાનના વિકારોમાં તેની સાથે સાંભળવામાં ફેરફાર, કાનમાં અવાજ અથવા કાન ભરાયેલું હોય તેવી લાગણી પણ જોવા મળી શકે છે.
વર્ટિગો અને લો બ્લડ પ્રેશરને એક જ સમસ્યા સમજવી યોગ્ય નથી. લો બ્લડ પ્રેશરમાં ખાસ કરીને ઊભા થતાં હળવાશ, આંખ સામે અંધારું કે બેભાન થવા જેવી લાગણી થઈ શકે છે. જ્યારે વર્ટિગોમાં સામાન્ય રીતે ફરવાની અથવા ગતિ થતી હોય તેવી સંવેદના મુખ્ય હોય છે. જોકે વ્યક્તિ પોતાની લાગણી અલગ રીતે વર્ણવી શકે છે, તેથી ચોક્કસ કારણ માટે તબીબી મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.
વર્ટિગોનો હુમલો આવે ત્યારે પડી જવાથી ઈજા થવાનું જોખમ રહે છે. તેથી અચાનક ફરવાની લાગણી શરૂ થાય ત્યારે સુરક્ષિત જગ્યાએ બેસી અથવા સૂઈ જવું અને લક્ષણ શાંત થાય ત્યાં સુધી વાહન ચલાવવાનું ટાળવું વધુ સુરક્ષિત છે.
વારંવાર વર્ટિગો થતો હોય તો પોતાની રીતે દવા લેતા રહેવાને બદલે કારણ શોધવું મહત્વપૂર્ણ છે. BPPV જેવા કેટલાક પ્રકારોમાં નિષ્ણાત દ્વારા કરવામાં આવતી ચોક્કસ માથાની પોઝિશન સંબંધિત પ્રક્રિયા મદદરૂપ થઈ શકે છે. પરંતુ દરેક પ્રકારના વર્ટિગોની સારવાર એકસરખી નથી.
ખાસ કરીને અચાનક ગંભીર ચક્કર સાથે ચહેરો વાંકો થવો, હાથ કે પગમાં નબળાઈ અથવા સુન્નપણું, બોલવામાં તકલીફ, ચાલવામાં ગંભીર મુશ્કેલી, બેવડું દેખાવું અથવા અસામાન્ય તીવ્ર માથાનો દુખાવો થાય તો તાત્કાલિક તબીબી મદદ લેવી જરૂરી છે. આવા લક્ષણો સ્ટ્રોક જેવી ગંભીર સ્થિતિ સાથે પણ જોડાયેલા હોઈ શકે છે.
વર્ટિગો ઘણીવાર સારવાર કરી શકાય તેવી સમસ્યાઓને કારણે થાય છે, પરંતુ વારંવાર થતી ફરવાની લાગણીને માત્ર સામાન્ય નબળાઈ કે થાક સાથે જોડીને અવગણવી યોગ્ય નથી. લક્ષણ કઈ સ્થિતિમાં શરૂ થાય છે અને કેટલો સમય રહે છે તેની નોંધ રાખીને સમયસર ડૉક્ટરની સલાહ લેવાથી તેનું મૂળ કારણ શોધવામાં મદદ મળી શકે છે.