થોડું ચાલતાં શ્વાસ ચઢે અને રાત્રે સૂતી વખતે ગભરામણ થાય છે? હાર્ટ ફેલ્યોરના સંકેતો હોઈ શકે

સામાન્ય રીતે ઝડપથી ચાલવા, સીડી ચઢવા અથવા ભારે કામ કર્યા પછી શ્વાસ ચઢવો સ્વાભાવિક હોઈ શકે છે. પરંતુ જો અગાઉ સરળતાથી કરી શકાતી પ્રવૃત્તિ દરમિયાન પણ શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી થવા લાગે, રાત્રે સૂતી વખતે ગભરામણ અનુભવાય અથવા પગમાં વારંવાર સોજો આવવા લાગે તો આ લક્ષણોને માત્ર ઉંમર અથવા સામાન્ય નબળાઈ સાથે જોડીને અવગણવું યોગ્ય નથી. કેટલાક દર્દીઓમાં આવી ફરિયાદો Heart Failure એટલે કે હાર્ટ ફેલ્યોર નામની ગંભીર હૃદય સંબંધિત સ્થિતિ સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે.
હાર્ટ ફેલ્યોરનો અર્થ હૃદય સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગયું છે એવો નથી. આ સ્થિતિમાં હૃદય શરીરની જરૂરિયાત મુજબ પૂરતા પ્રમાણમાં લોહી પમ્પ કરી શકતું નથી અથવા લોહીથી યોગ્ય રીતે ભરાઈ શકતું નથી.
આપણા શરીરમાં હૃદય સતત લોહી પમ્પ કરીને વિવિધ અંગો સુધી ઓક્સિજન અને પોષક તત્ત્વો પહોંચાડે છે. જ્યારે હૃદયની કામગીરી અસરગ્રસ્ત થાય છે ત્યારે શરીરના અંગો સુધી લોહી પહોંચાડવાની પ્રક્રિયામાં મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે.
હાર્ટ ફેલ્યોરમાં કેટલાક દર્દીઓના ફેફસાં અથવા શરીરના અન્ય ભાગોમાં પ્રવાહી જમા થવા લાગે છે. તેના કારણે શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી, પગમાં સોજો અને થાક જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે.
આ બીમારીનું એક સામાન્ય લક્ષણ શારીરિક પ્રવૃત્તિ દરમિયાન શ્વાસ ચઢવો છે. શરૂઆતમાં દર્દીને ઝડપથી ચાલવા અથવા સીડી ચઢવા દરમિયાન તકલીફ થઈ શકે છે. બીમારી વધે ત્યારે સામાન્ય ઘરકામ દરમિયાન અથવા આરામની સ્થિતિમાં પણ શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓને પથારીમાં સીધા સૂતાં શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય છે. આવી સ્થિતિમાં તેઓ વધુ તકિયા રાખીને અથવા અડધા બેઠેલા રહીને સૂવાનું પસંદ કરે છે. આ લક્ષણને Orthopnea કહેવામાં આવે છે.
કેટલાક લોકોને રાત્રે ઊંઘ દરમિયાન અચાનક શ્વાસ ચઢવાથી જાગવું પડે છે. તેને Paroxysmal Nocturnal Dyspnea તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જોકે રાત્રે શ્વાસની તકલીફ અન્ય બીમારીઓમાં પણ થઈ શકે છે.
પગની ઘૂંટીઓ અને પંજામાં સોજો આવવો પણ હાર્ટ ફેલ્યોર સાથે જોડાયેલું લક્ષણ હોઈ શકે છે. શરીરમાં વધારાનું પ્રવાહી જમા થવાને કારણે દિવસના અંતે સોજો વધુ દેખાઈ શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં પેટમાં સોજો અથવા ભરાવાની લાગણી પણ થઈ શકે છે. પ્રવાહી જમા થવાને કારણે થોડા દિવસોમાં વજન ઝડપથી વધી શકે છે.
હાર્ટ ફેલ્યોરમાં સતત થાક અને શારીરિક ક્ષમતા ઘટવી પણ જોવા મળે છે. દર્દીને અગાઉ સરળ લાગતું કામ કરવામાં હવે વધુ મહેનત પડતી હોય તેવી લાગણી થઈ શકે છે.
આ બીમારીના અનેક સંભવિત કારણો છે. લાંબા સમય સુધી નિયંત્રણમાં ન રહેલું હાઈ બ્લડ પ્રેશર, Coronary Artery Disease અને અગાઉ થયેલો Heart Attack હૃદયની કામગીરીને અસર કરી શકે છે.
હૃદયના વાલ્વની સમસ્યાઓ, Cardiomyopathy અને કેટલીક અનિયમિત ધબકારાની બીમારીઓ પણ હાર્ટ ફેલ્યોરનું કારણ બની શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં ડાયાબિટીસ અથવા અન્ય લાંબા ગાળાની બીમારીઓ જોખમ વધારી શકે છે.
હાર્ટ ફેલ્યોરના અલગ પ્રકારો હોય છે. કેટલાક દર્દીઓમાં હૃદયની લોહી પમ્પ કરવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે, જેને Reduced Ejection Fraction સાથે જોડવામાં આવે છે.
અન્ય કેટલાક દર્દીઓમાં હૃદયની પમ્પિંગ ક્ષમતાનું પ્રમાણ દેખાવમાં સામાન્ય અથવા તેની નજીક હોવા છતાં હૃદય યોગ્ય રીતે ઢીલું પડીને લોહીથી ભરાઈ શકતું નથી. આવી સ્થિતિને Heart Failure with Preserved Ejection Fraction તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ તફાવત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે દર્દીની સ્થિતિ અને હાર્ટ ફેલ્યોરના પ્રકાર પ્રમાણે સારવારની પદ્ધતિ બદલાઈ શકે છે.
હાર્ટ ફેલ્યોરનું નિદાન કરવા માટે ડૉક્ટર દર્દીના લક્ષણો, બ્લડ પ્રેશર, હૃદયના ધબકારા અને શરીરમાં સોજાની તપાસ કરે છે. જરૂરિયાત પ્રમાણે ECG અને Chest X-ray કરવામાં આવી શકે છે.
Echocardiography એટલે કે હૃદયનું અલ્ટ્રાસાઉન્ડ એક મહત્વપૂર્ણ તપાસ છે. આ તપાસ દ્વારા હૃદયની રચના, વાલ્વની કામગીરી અને પમ્પિંગ ક્ષમતા વિશે માહિતી મળે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં BNP અથવા NT-proBNP નામના Blood Tests ઉપયોગી થઈ શકે છે. આ પરીક્ષણો હાર્ટ ફેલ્યોરની શક્યતાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરે છે, પરંતુ તેના પરિણામો અન્ય પરિબળોથી પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
સારવારમાં હાર્ટ ફેલ્યોરના પ્રકાર અને કારણ પ્રમાણે અલગ દવાઓ આપવામાં આવે છે. શરીરમાં જમા થયેલું વધારાનું પ્રવાહી ઘટાડવા માટે Diuretics ઉપયોગી બની શકે છે.
કેટલાક પ્રકારના હાર્ટ ફેલ્યોરમાં ARNI, ACE Inhibitors અથવા ARBs, ચોક્કસ Beta Blockers, Mineralocorticoid Receptor Antagonists અને SGLT2 Inhibitors જેવી દવાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કઈ દવા યોગ્ય છે તેનો નિર્ણય ડૉક્ટર દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે કરે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં હૃદયના વાલ્વની સારવાર, ચોક્કસ પ્રકારના Pacemaker અથવા અન્ય ઉપકરણોની જરૂર પડી શકે છે. હાર્ટ ફેલ્યોરનું મૂળ કારણ શોધીને તેની સારવાર કરવી પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
દર્દીઓને ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ મીઠાના સેવન, પ્રવાહીના પ્રમાણ અને શારીરિક પ્રવૃત્તિ અંગે માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે. દરેક દર્દી માટે પાણીનું પ્રમાણ એકસરખું મર્યાદિત કરવું જરૂરી નથી.
હાર્ટ ફેલ્યોર ધરાવતા દર્દીઓ માટે નિયમિત વજન માપવું ઉપયોગી બની શકે છે. અચાનક વજન વધવું શરીરમાં પ્રવાહી જમા થવાનો સંકેત હોઈ શકે છે. આવા ફેરફારો અંગે ડૉક્ટરની સૂચના મુજબ સંપર્ક કરવો જોઈએ.
હાર્ટ ફેલ્યોરની દવાઓ પોતાની રીતે બંધ કરવી અથવા ડોઝ બદલવો યોગ્ય નથી. નિયમિત ફોલોઅપ દરમિયાન કિડનીની કામગીરી, બ્લડ પ્રેશર અને અન્ય જરૂરી પરીક્ષણોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.
જો અચાનક ગંભીર શ્વાસની તકલીફ થાય, છાતીમાં દુખાવો થાય, બેભાન થવાની સ્થિતિ સર્જાય અથવા આરામની સ્થિતિમાં પણ શ્વાસ ન લઈ શકાય તો તાત્કાલિક ઇમરજન્સી સારવાર લેવી જોઈએ.
થોડું ચાલતાં શ્વાસ ચઢવો, સૂતી વખતે શ્વાસની તકલીફ, પગમાં સોજો અને સતત થાક જેવા લક્ષણો લાંબા સમય સુધી રહે તો Cardiologistની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
હાર્ટ ફેલ્યોર એક ગંભીર પરંતુ યોગ્ય સારવારથી નિયંત્રિત કરી શકાય તેવી સ્થિતિ છે. સમયસર નિદાન, નિયમિત દવાઓ અને યોગ્ય તબીબી દેખરેખ દ્વારા ઘણા દર્દીઓના લક્ષણોમાં સુધારો કરી શકાય છે અને હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાની શક્યતા ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.