કૂતરું કરડ્યા બાદ નાનો ઘા છે એટલે જોખમ નથી? રેબીઝના જીવલેણ ખતરાથી બચવા આ બાબતો જાણવી જરૂરી

કૂતરું કરડવાની ઘટના બને ત્યારે ઘણા લોકો ઘા નાનો હોવાથી તેને ગંભીરતાથી લેતા નથી. કેટલાક લોકો ઘરગથ્થુ ઉપચાર કરીને ઘા પર હળદર, તેલ અથવા અન્ય પદાર્થો લગાવી દે છે. પરંતુ કૂતરું કે અન્ય સસ્તન પ્રાણી કરડે ત્યારે ઘા નાનો હોય અથવા લોહી ઓછું નીકળ્યું હોય તો પણ રેબીઝના જોખમનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન કરાવવું જરૂરી છે. રેબીઝ એક ગંભીર વાયરલ બીમારી છે, જેનાં લક્ષણો શરૂ થયા પછી લગભગ હંમેશા જીવલેણ સાબિત થાય છે. જોકે સમયસર યોગ્ય સારવાર દ્વારા તેને અટકાવી શકાય છે.
રેબીઝ Rabies Virusને કારણે થતી બીમારી છે. આ વાયરસ મુખ્યત્વે ચેપગ્રસ્ત સસ્તન પ્રાણીઓની લાળ દ્વારા ફેલાય છે. ભારતમાં માનવ રેબીઝના મોટા ભાગના કેસ કૂતરાંના કરડવાથી જોડાયેલા હોય છે. જોકે બિલાડી અને અન્ય કેટલાક સસ્તન પ્રાણીઓ દ્વારા પણ ચેપ ફેલાઈ શકે છે.
ચેપગ્રસ્ત પ્રાણી કરડે ત્યારે તેની લાળ ઘા મારફતે શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં પ્રાણીની લાળ ખુલ્લા ઘા અથવા આંખ, નાક અને મોઢાની અંદરની સપાટીના સંપર્કમાં આવે તો પણ જોખમ સર્જાઈ શકે છે.
રેબીઝ વાયરસ શરીરમાં પ્રવેશ્યા પછી ચેતાતંતુઓ દ્વારા મગજ તરફ આગળ વધી શકે છે. મગજ અને ચેતાતંત્રને અસર થતાં ગંભીર neurological symptoms જોવા મળે છે.
આ બીમારીની એક મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે ચેપ લાગ્યા પછી તરત જ લક્ષણો દેખાય એવું જરૂરી નથી. સામાન્ય રીતે લક્ષણો દેખાવામાં અઠવાડિયાંથી મહિનાઓ લાગી શકે છે. આ સમયગાળો ઘાનું સ્થાન, ચેપની ગંભીરતા અને અન્ય પરિબળો પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.
રેબીઝના શરૂઆતના લક્ષણોમાં તાવ, માથાનો દુખાવો, નબળાઈ અને શરીરમાં અસ્વસ્થતા જેવી સામાન્ય ફરિયાદો થઈ શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં કરડેલા ભાગની આસપાસ ઝણઝણાટી, બળતરા અથવા અસામાન્ય સંવેદના થઈ શકે છે.
બીમારી આગળ વધે ત્યારે ગભરાટ, ગૂંચવણ, અસામાન્ય વર્તન અને ગળવાના સ્નાયુઓમાં મુશ્કેલી જેવી સમસ્યાઓ જોવા મળી શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં પાણી પીવાનો પ્રયાસ કરતાં ગળાના સ્નાયુઓમાં તીવ્ર ખેંચાણ થાય છે, જેને Hydrophobia સાથે જોડવામાં આવે છે.
કેટલાક પ્રકારના રેબીઝમાં લકવા જેવી નબળાઈ પણ થઈ શકે છે. જોકે રેબીઝનાં લક્ષણો દેખાય ત્યાં સુધી રાહ જોવી અત્યંત જોખમી છે, કારણ કે લક્ષણો શરૂ થયા પછી અસરકારક સારવારના વિકલ્પો ખૂબ મર્યાદિત રહે છે.
કૂતરું કે અન્ય સંભવિત જોખમી પ્રાણી કરડે ત્યારે સૌથી પહેલું મહત્વપૂર્ણ પગલું ઘાની યોગ્ય સફાઈ કરવાનું છે. ઘાને વહેતા પાણી અને સાબુથી ઓછામાં ઓછા 15 મિનિટ સુધી સારી રીતે ધોવો જોઈએ.
ઘા ધોયા પછી ઉપલબ્ધ હોય તો યોગ્ય antisepticનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. પરંતુ ઘા પર હળદર, મરચું, માટી, તેલ અથવા અન્ય ઘરગથ્થુ પદાર્થો લગાવવા જોઈએ નહીં.
ઘા નાનો હોય અથવા લોહી ન નીકળ્યું હોય તો પણ તબીબી તપાસ કરાવવી જરૂરી બની શકે છે. રેબીઝના જોખમનું મૂલ્યાંકન પ્રાણી સાથે થયેલા સંપર્કના પ્રકારના આધારે કરવામાં આવે છે.
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાની માર્ગદર્શિકા મુજબ સંપર્કને અલગ-અલગ શ્રેણીમાં વહેંચવામાં આવે છે. અખંડ ત્વચાને પ્રાણી અડે અથવા ચાટે તે સામાન્ય રીતે Category Iમાં આવે છે. આવા સંપર્કમાં ત્વચા સંપૂર્ણ અખંડ હોય તો સામાન્ય રીતે રેબીઝની રસીની જરૂર પડતી નથી.
ખુલ્લી ત્વચા પર હળવા ઉઝરડા અથવા લોહી ન નીકળે એવા નાના ઘસરકા Category IIમાં આવી શકે છે. આવા સંપર્કમાં ઘાની સફાઈ સાથે રેબીઝ રસીકરણ જરૂરી બને છે.
ત્વચા ભેદીને થયેલું કરડવું, ઊંડા ઘા, તૂટેલી ત્વચા પર લાળનો સંપર્ક અથવા આંખ-મોઢાની અંદરની સપાટી પર લાળનો સંપર્ક Category IIIમાં આવી શકે છે. આવા કિસ્સામાં રસી સાથે Rabies Immunoglobulin અથવા માર્ગદર્શિકા મુજબ અન્ય માન્ય Rabies Antibody Treatmentની જરૂર પડી શકે છે.
રેબીઝ રસીકરણને Post-Exposure Prophylaxis એટલે કે PEP કહેવામાં આવે છે. તેની યોગ્ય પદ્ધતિ દર્દીના અગાઉના રસીકરણના ઇતિહાસ અને લાગુ પડતી રાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શિકાઓ પર આધાર રાખે છે.
અગાઉ રેબીઝનું સંપૂર્ણ રસીકરણ કરાવ્યું હોય તેવી વ્યક્તિ માટે સારવારનું સમયપત્રક અલગ હોઈ શકે છે. તેથી દરેક વ્યક્તિએ ડૉક્ટરને પોતાના અગાઉના રસીકરણ વિશે સાચી માહિતી આપવી જોઈએ.
રેબીઝ ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિનની જરૂર હોય ત્યારે તેને યોગ્ય રીતે ઘાની આસપાસ આપવામાં આવે છે. આ સારવારમાં સમયનું મહત્વ હોવાથી તબીબી સલાહ લેવામાં વિલંબ ન કરવો જોઈએ.
કેટલાક લોકો એવું માને છે કે પાળેલું અથવા રસી લીધેલું કૂતરું કરડે તો સારવારની જરૂર જ નથી. જોકે પ્રાણીના રસીકરણનો ઇતિહાસ જોખમનું મૂલ્યાંકન કરવામાં ઉપયોગી છે, પરંતુ માત્ર આ માહિતીના આધારે વ્યક્તિએ પોતાની રીતે સારવાર ટાળવી યોગ્ય નથી.
કૂતરું અથવા બિલાડી ઉપલબ્ધ હોય તો આરોગ્ય અધિકારીઓની સલાહ મુજબ તેનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવી શકે છે. પરંતુ પ્રાણીનું નિરીક્ષણ કરવા માટે માનવ રેબીઝની જરૂરી સારવાર શરૂ કરવામાં વિલંબ કરવો જોઈએ નહીં.
કૂતરું કરડ્યા પછી માત્ર રેબીઝ જ નહીં, પરંતુ ઘામાં બેક્ટેરિયલ ચેપ અને Tetanusનું જોખમ પણ હોઈ શકે છે. તેથી ડૉક્ટર ઘાની સ્થિતિ પ્રમાણે અન્ય સારવાર અથવા ટિટેનસ રસીકરણ અંગે નિર્ણય લઈ શકે છે.
ખાસ કરીને ચહેરા, માથા, ગળા, હાથ અથવા આંગળીઓ પર કરડવાના કિસ્સામાં તાત્કાલિક તપાસ કરાવવી મહત્વપૂર્ણ છે. બાળકોમાં પણ કરડવાની ઘટનાને ગંભીરતાથી લેવી જોઈએ.
રેબીઝથી બચવા માટે પાળેલા કૂતરાં અને બિલાડીઓનું નિયમિત રસીકરણ, રખડતા પ્રાણીઓ સાથે સુરક્ષિત વ્યવહાર અને બાળકોને પ્રાણીઓની નજીક સાવચેતી રાખવાની સમજ આપવી જરૂરી છે.
જો કૂતરું, બિલાડી અથવા અન્ય સંભવિત જોખમી સસ્તન પ્રાણી કરડે કે ઘા પર લાળનો સંપર્ક થાય તો ઘાને તરત સાબુ અને પાણીથી ધોઈને શક્ય તેટલી વહેલી તકે આરોગ્ય કેન્દ્રમાં જવું જોઈએ. રસીનો કોર્સ શરૂ થયા પછી ડૉક્ટરની સૂચના મુજબ તમામ જરૂરી ડોઝ પૂર્ણ કરવા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
રેબીઝના લક્ષણો શરૂ થયા પછી બીમારી લગભગ હંમેશા જીવલેણ હોય છે, પરંતુ સમયસર યોગ્ય Post-Exposure Prophylaxis દ્વારા તેને અટકાવી શકાય છે. તેથી પ્રાણીના કરડવાના કિસ્સામાં ઘાના કદ કરતાં યોગ્ય અને ઝડપી સારવારને વધુ મહત્વ આપવું જોઈએ.