ઓછો ખોરાક છતાં વજન વધવું અને સતત થાક લાગવો? થાઇરોઇડ હોર્મોનની ખામીના આ સંકેતો અવગણવા ભારે પડી શકે

રોજિંદા જીવનમાં પૂરતો આરામ કરવા છતાં આખો દિવસ થાક અને સુસ્તી લાગવી, નિયમિત કસરત કે ઓછા ખોરાક છતાં વજન સતત વધવું અથવા અસામાન્ય રીતે વધુ પડતી ઠંડી લાગવી જેવી તકલીફોને મોટાભાગના લોકો સામાન્ય માની લે છે. ખાસ કરીને મહિલાઓમાં જોવા મળતી આ સમસ્યાઓ કોઈ સામાન્ય નબળાઈ નહીં, પરંતુ થાઇરોઇડ ગ્રંથિની ગરબડનો સંકેત હોઈ શકે છે. આ સ્થિતિને તબીબી ભાષામાં Hypothyroidism (અંડરએક્ટિવ થાઇરોઇડ) કહેવામાં આવે છે.
આપણા ગળાના આગળના ભાગમાં પતંગિયા આકારની થાઇરોઇડ ગ્રંથિ આવેલી હોય છે. તે શરીરમાં T3 અને T4 નામના મહત્વપૂર્ણ હોર્મોન્સ ઉત્પન્ન કરે છે. આ હોર્મોન્સ શરીરના ચયાપચય (Metabolism), હૃદયના ધબકારા, શરીરનું તાપમાન અને પાચનક્રિયાને નિયંત્રિત કરવામાં કેન્દ્રીય ભૂમિકા ભજવે છે.
જ્યારે આ ગ્રંથિ પૂરતા પ્રમાણમાં હોર્મોન્સ બનાવી શકતી નથી, ત્યારે શરીરનું મેટાબોલિઝમ એકદમ ધીમું પડી જાય છે. પરિણામે શરીરમાં કેલરી બળવાની પ્રક્રિયા ધીમી થાય છે અને વજન વધવા લાગે છે.
હાઈપોથાઇરોઇડિઝમના મુખ્ય લક્ષણોમાં સવારના સમયે ચહેરા અને આંખોની આસપાસ સોજો આવવો, ત્વચા એકદમ સૂકી અને બરછટ થવી, વાળ વધુ પડતા ખરવા, અવાજ ઘોઘરો થવો અને સતત કબજિયાત રહેવી સામેલ છે. મહિલાઓમાં માસિક અનિયમિત થવું અથવા વધુ પડતો રક્તસ્ત્રાવ થવો પણ આનું સામાન્ય લક્ષણ છે.
શારીરિક લક્ષણો ઉપરાંત થાઇરોઇડ મગજના કાર્યો પર પણ અસર કરે છે. દર્દીને વસ્તુઓ ભૂલી જવાની ટેવ, ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી (Brain Fog), સતત ચિંતા અને કારણ વગર ઉદાસીનતા કે ડિપ્રેશન જેવી માનસિક સમસ્યાઓ પણ થઈ શકે છે.
હાઈપોથાઇરોઇડિઝમ થવાનું મુખ્ય કારણ Hashimoto's Thyroiditis નામની ઑટોઇમ્યુન સ્થિતિ છે, જેમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ભૂલથી પોતાની જ થાઇરોઇડ ગ્રંથિ પર હુમલો કરે છે. આ સિવાય શરીરમાં આયોડિનની ઉણપ, વારસાગત પરિબળો કે હોર્મોનલ અસંતુલન પણ જવાબદાર હોઈ શકે છે.
આ રોગનું નિદાન Thyroid Profile (TSH, Free T3, Free T4) નામના સરળ બ્લડ ટેસ્ટ દ્વારા ખૂબ ઝડપથી થઈ જાય છે. જો TSH નું સ્તર સામાન્ય કરતાં વધારે આવે, તો તેનો અર્થ એ થાય છે કે થાઇરોઇડ ગ્રંથિ ઓછી સક્રિય છે.
હાઈપોથાઇરોઇડિઝમની સારવારમાં એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ અથવા ફિઝિશિયનની સલાહ મુજબ દરરોજ સવારે ભૂખ્યા પેટે થાઇરોઇડ હોર્મોનની ગોળી (Levothyroxine) લેવી જરૂરી બને છે.
દવા શરૂ કર્યા પછી દર થોડા મહિને રક્ત પરીક્ષણ કરાવીને દવાનો ડોઝ એડજસ્ટ કરવો જોઈએ. પોતાની જાતે દવા બંધ કરવી કે ડોઝ બદલવો નુકસાનકારક બની શકે છે.
પોષણયુક્ત આહાર, પૂરતી ઊંઘ અને નિયમિત તબીબી સલાહથી થાઇરોઇડ ધરાવતી વ્યક્તિ પણ સંપૂર્ણ સક્રિય અને સામાન્ય જીવન જીવી શકે છે.