અચાનક શરીરમાં આંચકી આવે અને વ્યક્તિ બેભાન થઈ જાય? વાઈના હુમલા સમયે આ ભૂલો જીવલેણ બની શકે

કોઈ વ્યક્તિ અચાનક જમીન પર પડી જાય, તેના હાથ-પગમાં આંચકા આવવા લાગે અથવા થોડા સમય માટે તે આસપાસની પરિસ્થિતિથી અજાણ થઈ જાય તો હાજર લોકો ગભરાઈ જાય છે. ઘણી વખત આવી સ્થિતિમાં દર્દીના મોઢામાં ચમચી નાખવી, પાણી પીવડાવવું અથવા હાથ-પગ જોરથી પકડી રાખવા જેવા ખોટા ઉપાયો કરવામાં આવે છે. પરંતુ આ પગલાં દર્દીને ઈજા પહોંચાડી શકે છે. આવી ઘટના Seizure એટલે કે આંચકીનો હુમલો હોઈ શકે છે, જે કેટલીક પરિસ્થિતિમાં Epilepsy એટલે કે વાઈની બીમારી સાથે જોડાયેલો હોય છે.
આપણા મગજમાં અબજો ચેતાકોષો એકબીજા સાથે વિદ્યુત અને રાસાયણિક સંદેશાઓ દ્વારા સંપર્ક કરે છે. જ્યારે મગજના કેટલાક ચેતાકોષોમાં અચાનક અસામાન્ય વિદ્યુત પ્રવૃત્તિ થાય છે ત્યારે Seizure સર્જાઈ શકે છે.
Epilepsy એક neurological disorder છે, જેમાં વ્યક્તિને વારંવાર કારણ વગર Seizures થવાની વૃત્તિ હોય છે. જોકે જીવનમાં એક વખત આંચકી આવી હોય એટલે વ્યક્તિને Epilepsy છે એવું જરૂરી નથી.
તાવ, લોહીમાં શુગરનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું થવું, શરીરમાં કેટલાક ક્ષારોનું અસંતુલન, માથાની ઈજા અથવા અન્ય તબીબી સમસ્યાઓને કારણે પણ આંચકી આવી શકે છે. તેથી પ્રથમ વખત આંચકી આવે ત્યારે તેનું કારણ શોધવું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
ઘણા લોકો એવું માને છે કે વાઈના દરેક હુમલામાં વ્યક્તિ જમીન પર પડી જાય છે અને આખું શરીર ધ્રૂજવા લાગે છે. હકીકતમાં Seizuresના અલગ-અલગ પ્રકારો હોય છે અને તેમના લક્ષણો પણ અલગ હોઈ શકે છે.
કેટલાક હુમલામાં વ્યક્તિના હાથ-પગમાં જોરદાર આંચકા આવે છે, શરીર અકડાઈ જાય છે અને થોડા સમય માટે ભાન ગુમાવી શકે છે. આવા હુમલાને Generalized Tonic-Clonic Seizure તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
અન્ય કેટલાક પ્રકારોમાં વ્યક્તિ થોડા સમય માટે એક જ જગ્યાએ તાકી રહે છે, બોલવાનું બંધ કરી દે છે અથવા આસપાસ શું થઈ રહ્યું છે તેનો પ્રતિસાદ આપતી નથી. આવા હુમલા ખાસ કરીને બાળકોમાં ઓળખવામાં મુશ્કેલ હોઈ શકે છે.
કેટલાક Focal Seizuresમાં શરીરના માત્ર એક ભાગમાં અસામાન્ય હલનચલન થાય છે. કેટલાક દર્દીઓને અચાનક અજાણી ગંધ અનુભવાય, પેટમાં વિચિત્ર લાગણી થાય અથવા ડર જેવી અસામાન્ય લાગણી થઈ શકે છે.
હુમલો પૂરો થયા પછી કેટલાક દર્દીઓને થાક, માથાનો દુખાવો, ઊંઘ અથવા થોડા સમય માટે ગૂંચવણ થઈ શકે છે. આ સમયગાળાને Postictal Period કહેવામાં આવે છે.
Epilepsyના કારણો દરેક દર્દીમાં અલગ હોય છે. કેટલાક કિસ્સામાં વારસાગત પરિબળો, મગજની રચનામાં ફેરફારો, અગાઉ થયેલી ઈજા, Stroke અથવા મગજના ચેપ જેવી સમસ્યાઓ જવાબદાર હોઈ શકે છે.
ઘણા દર્દીઓમાં તપાસ પછી પણ ચોક્કસ કારણ જાણી શકાતું નથી. જોકે કારણ સ્પષ્ટ ન હોવાનો અર્થ એ નથી કે દર્દીની સારવાર શક્ય નથી.
આંચકીનો હુમલો આવે ત્યારે સૌથી પહેલાં દર્દીની આસપાસની જગ્યા સુરક્ષિત કરવી જોઈએ. નજીકમાં રહેલી ધારદાર, કઠણ અથવા ઈજા પહોંચાડી શકે તેવી વસ્તુઓ દૂર કરવી જોઈએ.
દર્દીના માથા નીચે નરમ વસ્તુ રાખવાથી ઈજાનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે. ગળાની આસપાસ કપડાં ખૂબ ચુસ્ત હોય તો તેને ઢીલા કરી શકાય છે.
હુમલો શરૂ થયો હોય તે સમય નોંધવો મહત્વપૂર્ણ છે. મોટાભાગના આંચકીના હુમલા થોડા સમય પછી પોતાની રીતે બંધ થઈ જાય છે, પરંતુ લાંબો ચાલતો હુમલો તબીબી ઇમરજન્સી બની શકે છે.
દર્દીના હાથ-પગને જબરદસ્તી પકડી રાખવા જોઈએ નહીં. આંચકા રોકવાનો પ્રયાસ કરવાથી સ્નાયુઓ અથવા હાડકાંને ઈજા થઈ શકે છે.
દર્દીના મોઢામાં ચમચી, આંગળી, કપડું કે અન્ય કોઈ વસ્તુ નાખવી જોઈએ નહીં. આંચકી દરમિયાન વ્યક્તિ પોતાની જીભ ગળી જાય છે એવી માન્યતા ખોટી છે. મોઢામાં વસ્તુ નાખવાથી દાંત, જડબા અથવા શ્વાસના માર્ગને નુકસાન થઈ શકે છે.
હુમલો ચાલુ હોય ત્યારે દર્દીને પાણી, ખોરાક અથવા દવા મોઢેથી આપવી જોઈએ નહીં. દર્દી સંપૂર્ણપણે ભાનમાં આવે અને સુરક્ષિત રીતે ગળી શકે ત્યાર પછી જ મોઢેથી કંઈ આપવું યોગ્ય છે.
આંચકા બંધ થયા પછી દર્દીને શક્ય હોય તો એક પડખે સુવડાવવો જોઈએ, જેથી શ્વાસનો માર્ગ ખુલ્લો રહે. જો દર્દી આંચકા દરમિયાન જ સુરક્ષિત રીતે પડખે ફેરવી શકાય તેવી સ્થિતિમાં હોય તો તેમ પણ કરી શકાય છે.
જો આંચકીનો હુમલો પાંચ મિનિટ કે તેથી વધુ સમય સુધી ચાલુ રહે, એક હુમલા પછી ભાન આવ્યા વગર બીજો હુમલો શરૂ થાય અથવા શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી રહે તો તાત્કાલિક ઇમરજન્સી સેવા બોલાવવી જોઈએ.
પ્રથમ વખત આંચકી આવી હોય, દર્દીને ઈજા થઈ હોય, પાણીમાં હુમલો આવ્યો હોય અથવા દર્દી ગર્ભવતી હોય તો પણ તાત્કાલિક તબીબી મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.
Epilepsyનું નિદાન કરવા માટે Neurologist દર્દીના લક્ષણો, હુમલાનો સમયગાળો અને ઘટનાના સાક્ષીઓ પાસેથી મળેલી માહિતીનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
Electroencephalogram એટલે કે EEG દ્વારા મગજની વિદ્યુત પ્રવૃત્તિનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. જરૂરિયાત પ્રમાણે MRI Brain અથવા અન્ય તપાસો પણ કરવામાં આવી શકે છે.
Epilepsyની સારવારમાં Anti-Seizure Medicines મહત્વપૂર્ણ છે. કઈ દવા યોગ્ય રહેશે તેનો નિર્ણય હુમલાના પ્રકાર, દર્દીની ઉંમર, અન્ય બીમારીઓ અને દવાની સંભવિત આડઅસરો પ્રમાણે કરવામાં આવે છે.
ઘણા દર્દીઓમાં યોગ્ય દવાઓથી હુમલાઓ સારી રીતે નિયંત્રિત થઈ શકે છે. જોકે દવાઓ પોતાની રીતે બંધ કરવાથી હુમલા ફરી શરૂ થવાનું જોખમ વધી શકે છે.
કેટલાક પસંદગીના દર્દીઓમાં દવાઓથી પૂરતો લાભ ન મળે તો Epilepsy Surgery, Vagus Nerve Stimulation અથવા અન્ય વિશેષ સારવાર અંગે વિચાર કરવામાં આવી શકે છે.
Epilepsy ધરાવતા લોકો માટે પૂરતી ઊંઘ, દવાઓ નિયમિત લેવી અને વ્યક્તિગત Seizure Triggers ઓળખવા ઉપયોગી છે. જોકે માત્ર જીવનશૈલીના ફેરફાર દવાઓનો વિકલ્પ નથી.
વાઈ કોઈ અંધશ્રદ્ધા, ભૂતપ્રેત અથવા વ્યક્તિની ભૂલને કારણે થતી બીમારી નથી. તે મગજની તબીબી સ્થિતિ છે, જેમાં યોગ્ય તપાસ અને સારવાર જરૂરી છે.
આંચકી આવે ત્યારે ગભરાઈને ખોટા ઉપાયો કરવાને બદલે દર્દીને ઈજાથી બચાવવો, હુમલાનો સમય નોંધવો અને જરૂર પડે ત્યારે તાત્કાલિક સારવાર મેળવવી સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. યોગ્ય પ્રાથમિક સારવાર અને નિયમિત તબીબી દેખરેખથી વાઈ ધરાવતા ઘણા લોકો સામાન્ય જીવન જીવી શકે છે.