કિડની ધીમે ધીમે નબળી પડી રહી હોય છતાં લક્ષણો ન દેખાય? ક્રોનિક કિડની ડિસીઝનો ખતરો જાણો

આપણા શરીરમાં કિડની લોહીને ગાળવાનું અને નકામા પદાર્થો પેશાબ દ્વારા બહાર કાઢવાનું મહત્વપૂર્ણ કામ કરે છે. પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિમાં કિડનીની કામગીરી ધીમે ધીમે ઘટવા લાગે છે અને શરૂઆતમાં વ્યક્તિને કોઈ સ્પષ્ટ તકલીફ અનુભવાતી નથી. આ કારણસર કિડનીની લાંબા ગાળાની બીમારી ઘણી વખત મોડેથી ઓળખાય છે. આવી સ્થિતિને Chronic Kidney Disease એટલે કે CKD તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ક્રોનિક કિડની ડિસીઝમાં કિડનીની રચના અથવા કામગીરીમાં એવા ફેરફારો જોવા મળે છે, જે ત્રણ મહિના કે તેથી વધુ સમય સુધી ચાલુ રહે છે અને આરોગ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ હોય છે.
કિડનીની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે Estimated Glomerular Filtration Rate એટલે કે eGFRનો ઉપયોગ થાય છે. આ ઉપરાંત પેશાબમાં Albuminનું પ્રમાણ વધવું પણ કિડનીને નુકસાન થયાનો સંકેત હોઈ શકે છે.
મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે કિડનીની કામગીરીમાં એક વખત અસામાન્ય પરિણામ આવે એટલે તરત જ CKDનું નિદાન થઈ જાય એવું નથી. ઘણી વખત પરિણામો ફરી તપાસીને અથવા અગાઉના રિપોર્ટ સાથે સરખાવીને સમસ્યા લાંબા સમયથી છે કે નહીં તે નક્કી કરવામાં આવે છે.
ક્રોનિક કિડની ડિસીઝના મુખ્ય જોખમી પરિબળોમાં ડાયાબિટીસ અને હાઈ બ્લડ પ્રેશરનો સમાવેશ થાય છે. લાંબા સમય સુધી બ્લડ શુગર અથવા બ્લડ પ્રેશર યોગ્ય રીતે નિયંત્રિત ન રહે તો કિડનીની સૂક્ષ્મ રક્તવાહિનીઓને નુકસાન થઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત કેટલીક વારસાગત કિડનીની બીમારીઓ, કિડનીમાં વારંવાર સોજો થવો અને અન્ય ચોક્કસ તબીબી પરિસ્થિતિઓ પણ CKDનું કારણ બની શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં લાંબા સમય સુધી કિડનીને નુકસાન પહોંચાડી શકે તેવી દવાઓનો ઉપયોગ જોખમ વધારી શકે છે. ખાસ કરીને કેટલીક Painkiller Medicines, જેમ કે NSAIDs, ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં કિડની માટે નુકસાનકારક બની શકે છે.
CKDની સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે શરૂઆતના તબક્કામાં ઘણા દર્દીઓને કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણ દેખાતાં નથી. વ્યક્તિની કિડનીની કામગીરી ઘટતી હોવા છતાં તે રોજિંદું જીવન સામાન્ય રીતે જીવતી હોઈ શકે છે.
જ્યારે બીમારી આગળ વધે ત્યારે થાક, ભૂખ ઓછી લાગવી, ઊબકા અને શરીરમાં નબળાઈ જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં પગની ઘૂંટીઓ અથવા શરીરના અન્ય ભાગોમાં સોજો આવી શકે છે. જોકે સોજો આવવાના અનેક કારણો હોય છે અને દરેક સોજો કિડનીની બીમારીને કારણે જ થતો નથી.
કેટલાક દર્દીઓને રાત્રે વારંવાર પેશાબ થવો અથવા પેશાબની ટેવમાં ફેરફાર અનુભવાઈ શકે છે. પરંતુ માત્ર પેશાબના પ્રમાણ પરથી કિડનીની કામગીરી સારી છે કે ખરાબ તે નક્કી કરી શકાય નહીં.
બીમારીના વધુ ગંભીર તબક્કામાં ત્વચામાં ખંજવાળ, સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ, ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી અને શ્વાસની તકલીફ જેવા લક્ષણો થઈ શકે છે.
CKDમાં કિડનીની કામગીરી ઘટવાથી શરીરમાં પાણી, ક્ષારો અને અન્ય પદાર્થોના સંતુલનને અસર થઈ શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં Potassiumનું પ્રમાણ વધી શકે છે, જે હૃદયના ધબકારાને અસર કરી શકે છે.
કિડનીની લાંબા ગાળાની બીમારીમાં Anemia એટલે કે લોહીમાં હિમોગ્લોબિનનું પ્રમાણ ઘટવાની સમસ્યા પણ થઈ શકે છે. તેના કારણે થાક અને નબળાઈ વધુ અનુભવાઈ શકે છે.
કિડની શરીરમાં હાડકાંના સ્વાસ્થ્ય માટે જરૂરી ખનિજોના સંતુલનમાં પણ ભાગ ભજવે છે. તેથી CKDના કેટલાક દર્દીઓમાં Calcium, Phosphate અને હાડકાં સંબંધિત સમસ્યાઓ સર્જાઈ શકે છે.
ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ ધરાવતા લોકોમાં હૃદય અને રક્તવાહિનીઓ સંબંધિત બીમારીઓનું જોખમ પણ વધી શકે છે. તેથી CKDની સારવાર માત્ર કિડની સુધી મર્યાદિત નથી.
CKDનું નિદાન કરવા માટે લોહીમાં Creatinineનું પ્રમાણ તપાસીને eGFR ગણવામાં આવે છે. eGFR કિડનીની ગાળણ ક્ષમતાનો અંદાજ આપે છે.
Urine Albumin-to-Creatinine Ratio એટલે કે UACR અથવા Urine ACR દ્વારા પેશાબમાં Albuminનું પ્રમાણ તપાસવામાં આવે છે. આ પરીક્ષણ કિડનીને થતા નુકસાનની વહેલી ઓળખમાં મદદરૂપ બની શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં eGFR સામાન્ય અથવા તેની નજીક હોવા છતાં પેશાબમાં Albuminનું પ્રમાણ વધેલું હોઈ શકે છે. તેથી માત્ર Creatinineનો રિપોર્ટ સામાન્ય હોવાના આધારે દરેક પ્રકારની કિડનીની સમસ્યા નકારી શકાય નહીં.
જરૂરિયાત પ્રમાણે કિડનીનું Ultrasound, અન્ય લોહીની તપાસો અથવા ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં Kidney Biopsy કરવામાં આવી શકે છે.
CKDને સામાન્ય રીતે eGFR અને Albuminuriaના આધારે અલગ-અલગ જોખમ અને તબક્કામાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. આ માહિતીથી બીમારીની ગંભીરતા અને આગળના જોખમનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ મળે છે.
ક્રોનિક કિડની ડિસીઝની સારવારનો મુખ્ય હેતુ કિડનીની કામગીરી વધુ ઝડપથી ઘટે તે અટકાવવાનો અથવા તેની ગતિ ધીમી કરવાનો છે.
ડાયાબિટીસ અને હાઈ બ્લડ પ્રેશરનું યોગ્ય નિયંત્રણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. કેટલાક દર્દીઓમાં ACE Inhibitors અથવા ARBs જેવી દવાઓ કિડનીને રક્ષણ આપવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
ચોક્કસ પ્રકારના CKD ધરાવતા દર્દીઓમાં SGLT2 Inhibitors જેવી દવાઓ પણ ઉપયોગી બની શકે છે. જોકે કઈ દવા યોગ્ય છે તેનો નિર્ણય દર્દીની કિડનીની કામગીરી, અન્ય બીમારીઓ અને તબીબી પરિસ્થિતિ પ્રમાણે કરવામાં આવે છે.
ખોરાકમાં મીઠાનું પ્રમાણ નિયંત્રિત રાખવું કેટલાક દર્દીઓ માટે ઉપયોગી છે. પરંતુ પાણી, પ્રોટીન, પોટેશિયમ અને ફોસ્ફરસ અંગે દરેક CKD દર્દીને એકસરખા પ્રતિબંધોની જરૂર નથી.
તેથી કિડનીના દર્દીઓએ પોતાની રીતે કડક આહાર નિયંત્રણ શરૂ કરવાને બદલે Nephrologist અથવા Renal Dietitianની સલાહ લેવી જોઈએ.
CKD ધરાવતા દર્દીઓએ ડૉક્ટરની સલાહ વગર Painkillers, હર્બલ દવાઓ અથવા અજાણ્યા સપ્લિમેન્ટ્સનો ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ. કેટલીક દવાઓ કિડનીની કામગીરીને વધુ અસર કરી શકે છે.
ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ ધરાવતા દરેક દર્દીને Dialysisની જરૂર પડતી નથી. ઘણા દર્દીઓ યોગ્ય સારવાર અને નિયમિત તપાસ દ્વારા લાંબા સમય સુધી સ્થિર રહી શકે છે.
જો કિડનીની કામગીરી અત્યંત ગંભીર રીતે ઘટી જાય અને શરીરમાં નકામા પદાર્થો અથવા પ્રવાહીનું સંતુલન જાળવવું મુશ્કેલ બને તો કેટલાક દર્દીઓમાં Dialysis અથવા Kidney Transplantની જરૂર પડી શકે છે.
ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર અથવા કિડનીની બીમારીનો પારિવારિક ઇતિહાસ ધરાવતા લોકો માટે ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ સમયાંતરે eGFR અને Urine ACRની તપાસ કરાવવી ઉપયોગી છે.
જો પેશાબનું પ્રમાણ અચાનક ખૂબ ઓછું થઈ જાય, શ્વાસ લેવામાં ગંભીર મુશ્કેલી થાય, ગૂંચવણ સર્જાય અથવા શરીરમાં ઝડપથી સોજો વધે તો તાત્કાલિક તબીબી સારવાર લેવી જોઈએ.
ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ ઘણી વખત શરૂઆતમાં શાંત રીતે આગળ વધે છે. તેથી માત્ર લક્ષણોની રાહ જોવાને બદલે જોખમ ધરાવતા લોકોમાં યોગ્ય તપાસ, સમયસર નિદાન અને નિયમિત સારવાર કિડનીનું સ્વાસ્થ્ય જાળવવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.