કોઈ લક્ષણ વગર હાડકાં અંદરથી નબળાં પડી શકે છે! Osteoporosisની જાણ ઘણીવાર ફ્રેક્ચર પછી થાય છે

હાડકાં બહારથી મજબૂત અને સ્થિર દેખાય છે, પરંતુ શરીરમાં હાડકાંના જૂના ટિશ્યૂ દૂર થવા અને નવા બનવાની પ્રક્રિયા સતત ચાલતી રહે છે. ઉંમર વધવાની સાથે કેટલાક લોકોમાં હાડકાંની ઘનતા અને મજબૂતી એટલી ઘટી શકે છે કે સામાન્ય કરતાં ઓછી ઈજામાં પણ ફ્રેક્ચર થવાનું જોખમ વધી જાય. આ સ્થિતિને Osteoporosis કહેવામાં આવે છે.
Osteoporosisની ખાસ મુશ્કેલી એ છે કે શરૂઆતના તબક્કામાં સામાન્ય રીતે દુખાવો કે અન્ય સ્પષ્ટ લક્ષણો દેખાતા નથી. વ્યક્તિ વર્ષો સુધી પોતાનાં હાડકાં નબળાં પડી રહ્યાં છે તે જાણ્યા વગર રહી શકે છે. ઘણી વખત સામાન્ય રીતે પડી જવાથી કાંડા, હિપ અથવા કરોડરજ્જુમાં ફ્રેક્ચર થયા પછી જ સમસ્યાની જાણ થાય છે.
હાડકાંની મજબૂતી જીવનભર એકસરખી રહેતી નથી. યુવાનીમાં હાડકાંની ઘનતા વધે છે, જ્યારે આગળની ઉંમરમાં હાડકાંનું નુકસાન નવા હાડકાં બનવાની પ્રક્રિયા કરતાં ઝડપી થઈ શકે છે. ખાસ કરીને મહિલાઓમાં મેનોપોઝ પછી હોર્મોનલ ફેરફારોને કારણે હાડકાંની ઘનતા ઝડપથી ઘટી શકે છે. જોકે Osteoporosis માત્ર મહિલાઓની સમસ્યા નથી; પુરુષોમાં પણ તે થઈ શકે છે.
ઉંમર ઉપરાંત પરિવારનો ઇતિહાસ, શરીરનું ઓછું વજન, ધૂમ્રપાન, લાંબા સમય સુધી શારીરિક નિષ્ક્રિયતા અને કેટલીક બીમારીઓ Osteoporosisના જોખમને અસર કરી શકે છે. લાંબા સમય સુધી ચોક્કસ steroid દવાઓનો ઉપયોગ પણ કેટલાક લોકોમાં હાડકાંને નબળાં કરી શકે છે.
કેલ્શિયમ અને Vitamin D હાડકાંના સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ માત્ર supplement લેવાથી દરેક વ્યક્તિમાં Osteoporosis અટકી જાય એવું નથી. પોતાની રીતે ઊંચી માત્રામાં supplement લેવાને બદલે આહાર, સૂર્યપ્રકાશ, અન્ય આરોગ્ય પરિસ્થિતિ અને દવાઓ સહિતના પરિબળોને ધ્યાનમાં રાખીને તબીબી સલાહ લેવી વધુ યોગ્ય છે.
Osteoporosisની તપાસ માટે Bone Mineral Density માપતી DXA અથવા DEXA Scanનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. દરેક વ્યક્તિએ ચોક્કસ ઉંમરે પોતાની રીતે આ ટેસ્ટ કરાવવો જ જોઈએ એવું નથી. ઉંમર, લિંગ, અગાઉનું ફ્રેક્ચર અને અન્ય જોખમી પરિબળોના આધારે ડૉક્ટર તપાસની જરૂર નક્કી કરી શકે છે.
Osteoporosisમાં કરોડરજ્જુના કેટલાક ફ્રેક્ચર સ્પષ્ટ મોટી ઈજા વગર પણ થઈ શકે છે. સમય જતાં ઊંચાઈ ઘટવી, પીઠ વાંકી થવી અથવા અચાનક પીઠમાં દુખાવો થવો vertebral fracture સાથે જોડાયેલો હોઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં તેને માત્ર ઉંમર કે સામાન્ય કમરદર્દ માની લેવું યોગ્ય નથી.
સારવારનો હેતુ માત્ર Bone Densityનો આંકડો સુધારવાનો નહીં પરંતુ ફ્રેક્ચરનું જોખમ ઘટાડવાનો છે. સ્થિતિ પ્રમાણે ડૉક્ટર કસરત, પૂરતું પોષણ, પડી જવાથી બચવાના પગલાં અને ચોક્કસ દવાઓની સલાહ આપી શકે છે. કઈ દવા યોગ્ય છે તે વ્યક્તિના ફ્રેક્ચર જોખમ અને અન્ય તબીબી પરિબળો પર આધાર રાખે છે.
હાડકાં મજબૂત રાખવા માટે વજન સહન કરતી અને સ્નાયુઓ મજબૂત કરતી યોગ્ય શારીરિક પ્રવૃત્તિ ઉપયોગી હોઈ શકે છે. વૃદ્ધોમાં ઘરમાં લપસી જવાની શક્યતા ઘટાડવી, યોગ્ય footwear અને જરૂર મુજબ દૃષ્ટિની તપાસ કરાવવી પણ ફ્રેક્ચર અટકાવવાના મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની શકે છે.
Osteoporosis ઘણી વખત દુખાવો શરૂ થાય તે પહેલાં જ હાડકાંને નબળાં બનાવી શકે છે. તેથી અગાઉ નાની ઈજામાં ફ્રેક્ચર થયું હોય અથવા અન્ય જોખમી પરિબળો હોય તો હાડકાંની સ્થિતિ અંગે ડૉક્ટર સાથે ચર્ચા કરવી મહત્વપૂર્ણ છે. સમયસર જોખમ ઓળખવાથી ગંભીર ફ્રેક્ચર અટકાવવા માટે યોગ્ય પગલાં લઈ શકાય છે.