એક જ પગમાં અચાનક સોજો અને દુખાવો થાય છે? નસમાં લોહીની ગાંઠ DVTનો સંકેત હોઈ શકે

લાંબા સમય સુધી મુસાફરી કર્યા પછી અથવા ઘણા કલાકો સુધી એક જ જગ્યાએ બેસી રહ્યા બાદ પગમાં થોડી જકડાશ કે ભારેપણું અનુભવવું સામાન્ય હોઈ શકે છે. પરંતુ એક જ પગમાં અચાનક નોંધપાત્ર સોજો આવે, પિંડળી કે જાંઘમાં દુખાવો થાય અને તે ભાગ ગરમ લાગવા લાગે તો તેને માત્ર થાક કે સ્નાયુ ખેંચાવાની સમસ્યા માનીને અવગણવું યોગ્ય નથી. કેટલાક કિસ્સામાં આવા લક્ષણો Deep Vein Thrombosis એટલે કે DVT સાથે જોડાયેલા હોઈ શકે છે.
DVT એવી સ્થિતિ છે જેમાં શરીરની ઊંડી નસમાં લોહીની ગાંઠ બને છે. તે મોટાભાગે પગની ઊંડી નસોમાં જોવા મળે છે. લોહીનો પ્રવાહ ધીમો પડવો, નસને નુકસાન થવું અથવા લોહીમાં ગાંઠ બનવાની વૃત્તિ વધવી જેવા પરિબળો DVTનું જોખમ વધારી શકે છે.
લાંબા સમય સુધી પથારીવશ રહેવું, મોટી સર્જરી પછી લાંબો આરામ, પગને ગંભીર ઈજા, અગાઉ DVT થયો હોવો અથવા કેટલીક ગંભીર બીમારીઓ જોખમ સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે. લાંબી મુસાફરી દરમિયાન ઘણા કલાકો સુધી લગભગ હલનચલન ન થવું પણ કેટલાક લોકોમાં જોખમ વધારી શકે છે. ગર્ભાવસ્થા અને કેટલીક હોર્મોનલ દવાઓ જેવા પરિબળો પણ વ્યક્તિગત જોખમને અસર કરી શકે છે.
DVTમાં એક પગ બીજા કરતાં વધારે સૂજેલો દેખાઈ શકે છે. પિંડળી અથવા જાંઘમાં દુખાવો કે સંવેદનશીલતા, ત્વચામાં ગરમાશ અને ક્યારેક રંગમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. જોકે દરેક દર્દીમાં બધા જ લક્ષણો જોવા મળે એવું જરૂરી નથી. કેટલાક લોકોને ખૂબ ઓછા લક્ષણો પણ હોઈ શકે છે.
માત્ર પગમાં સોજો છે એટલે DVT જ છે એવું પણ નથી. ઈજા, ત્વચાનો ચેપ, સાંધાની સમસ્યા, શિરાઓની અન્ય બીમારીઓ અને અનેક પરિસ્થિતિઓ પગમાં સોજો કરી શકે છે. એટલે ઘરે પગ દબાવીને અથવા લક્ષણોના આધારે DVTની પુષ્ટિ કરવાનો પ્રયાસ કરવો યોગ્ય નથી.
DVT અંગે સૌથી મહત્વપૂર્ણ ચિંતા એ છે કે ગાંઠનો ભાગ છૂટીને લોહીના પ્રવાહ સાથે ફેફસાં સુધી પહોંચી શકે છે. તેને Pulmonary Embolism કહેવામાં આવે છે. તેમાં અચાનક શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, છાતીમાં દુખાવો, હૃદયના ધબકારા ઝડપી થવા, ચક્કર કે બેભાન થવા જેવા લક્ષણો થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિ તાત્કાલિક સારવાર માંગે છે.
DVTની શંકા હોય ત્યારે ડૉક્ટર દર્દીના લક્ષણો અને જોખમી પરિબળોનું મૂલ્યાંકન કરે છે. જરૂરિયાત પ્રમાણે D-dimer blood test અને પગની નસોની ultrasound જેવી તપાસ કરવામાં આવી શકે છે. દરેક દર્દીને એકસરખી તપાસ જરૂરી હોય એવું નથી.
DVTની પુષ્ટિ થયા પછી ઘણીવાર anticoagulant એટલે કે લોહીની ગાંઠ આગળ વધવાનું જોખમ ઘટાડતી દવાઓ આપવામાં આવે છે. કઈ દવા, કેટલા સમય માટે અને કઈ માત્રામાં આપવી તે દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે. આવી દવાઓ પોતાની રીતે શરૂ કરવી અત્યંત જોખમી છે કારણ કે તે bleedingનું જોખમ પણ વધારી શકે છે.
જેઓને લાંબા સમય સુધી બેસવું પડે તેઓ માટે શક્ય હોય ત્યારે સમયાંતરે હલનચલન કરવું ઉપયોગી છે. પરંતુ DVT અટકાવવા માટે દરેક વ્યક્તિએ પોતાની રીતે aspirin અથવા blood thinner લેવું જોઈએ એવું નથી.
ખાસ કરીને એક પગમાં અચાનક સોજો અને દુખાવાની સાથે શ્વાસની તકલીફ કે છાતીમાં દુખાવો શરૂ થાય તો રાહ જોવાને બદલે તાત્કાલિક ઇમરજન્સી સારવાર લેવી જરૂરી છે. સમયસર DVTની ઓળખ અને યોગ્ય સારવાર ગંભીર જટિલતાઓનું જોખમ ઘટાડવામાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.