પગમાં અચાનક નબળાઈ શરૂ થઈ હાથ સુધી ફેલાય છે? Guillain-Barré Syndromeના સંકેતોને અવગણશો નહીં

સામાન્ય રીતે પગમાં ઝણઝણાટી થવી અથવા થોડા સમય માટે નબળાઈ અનુભવવી અનેક કારણોથી થઈ શકે છે. પરંતુ જો બંને પગમાં અચાનક નબળાઈ શરૂ થાય, ચાલવામાં મુશ્કેલી પડવા લાગે અને થોડા દિવસોમાં આ નબળાઈ શરીરના ઉપરના ભાગ તરફ વધવા લાગે તો તેને સામાન્ય થાક કે વિટામિનની ઉણપ માનીને અવગણવું યોગ્ય નથી. કેટલાક દર્દીઓમાં આવા લક્ષણો Guillain-Barré Syndrome એટલે કે GBS નામની ગંભીર neurological condition સાથે જોડાયેલા હોઈ શકે છે.
Guillain-Barré Syndrome એક દુર્લભ પરંતુ મહત્વપૂર્ણ immune-mediated neurological disorder છે. આ સ્થિતિમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક પ્રણાલી ભૂલથી Peripheral Nervous System એટલે કે મગજ અને કરોડરજ્જુની બહાર આવેલા ચેતાતંતુઓને અસર કરે છે. પરિણામે ચેતાતંતુઓ દ્વારા સ્નાયુઓ સુધી પહોંચતા સંદેશાઓમાં અવરોધ ઊભો થઈ શકે છે.
ઘણા દર્દીઓમાં GBSની શરૂઆત પહેલાં શ્વસનતંત્ર અથવા પાચનતંત્રનો ચેપ થયો હોવાનું જોવા મળે છે. ખાસ કરીને કેટલાક પ્રકારના bacterial અથવા viral infections પછી immune systemની અસામાન્ય પ્રતિક્રિયા શરૂ થઈ શકે છે. જોકે દરેક દર્દીમાં અગાઉ ચેપ થયો હોવાનો સ્પષ્ટ ઇતિહાસ મળે એવું જરૂરી નથી.
GBSનું એક જાણીતું લક્ષણ બંને પગમાં નબળાઈ શરૂ થવી છે. શરૂઆતમાં દર્દીને પગ ભારે લાગવા, સીડી ચઢવામાં મુશ્કેલી પડવી અથવા ચાલતી વખતે સંતુલન બગડતું હોય તેવું લાગી શકે છે. કેટલાક દર્દીઓને પગની આંગળીઓમાં ઝણઝણાટી અથવા અસામાન્ય સંવેદના પણ થાય છે.
આ નબળાઈ કેટલાક દર્દીઓમાં પગથી ઉપર તરફ વધીને હાથ અને શરીરના અન્ય સ્નાયુઓને અસર કરી શકે છે. જોકે GBSના તમામ પ્રકારોમાં લક્ષણો એકસરખી રીતે આગળ વધે એવું નથી. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં ચહેરાના સ્નાયુઓ અથવા આંખની હલનચલન સંબંધિત સમસ્યાઓ પણ જોવા મળી શકે છે.
GBSમાં લક્ષણો સામાન્ય રીતે કલાકો, દિવસો અથવા થોડાં અઠવાડિયાં દરમિયાન વધી શકે છે. ઘણી વખત નબળાઈ શરૂઆતના ચાર અઠવાડિયાંની અંદર સૌથી ગંભીર તબક્કે પહોંચે છે. આ ઝડપથી થતો ફેરફાર અન્ય કેટલીક લાંબા ગાળાની neurological conditionsથી તેને અલગ બનાવે છે.
કેટલાક દર્દીઓને ચહેરાના સ્નાયુઓમાં નબળાઈ થવાથી બોલવામાં, ચાવવામાં અથવા ગળવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. ગંભીર સ્થિતિમાં શ્વાસ લેવામાં મદદ કરતા સ્નાયુઓ પણ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે. આ કારણે GBSને સંભવિત medical emergency માનવામાં આવે છે.
આ બીમારીમાં માત્ર સ્નાયુઓ જ નહીં પરંતુ શરીરના automatic functionsને નિયંત્રિત કરતી ચેતાઓ પણ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે. પરિણામે કેટલાક દર્દીઓમાં હૃદયના ધબકારા અથવા બ્લડ પ્રેશરમાં અસામાન્ય ફેરફારો જોવા મળી શકે છે.
GBSનું નિદાન કરવા માટે Neurologist દર્દીની muscle strength, reflexes અને sensory functionsની તપાસ કરે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં tendon reflexes ઓછા અથવા ગાયબ થઈ શકે છે. Nerve Conduction Studies અને Electromyography દ્વારા ચેતાતંતુઓની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.
જરૂરિયાત પ્રમાણે Lumbar Puncture દ્વારા Cerebrospinal Fluidની તપાસ પણ કરવામાં આવી શકે છે. જોકે બીમારીના શરૂઆતના તબક્કામાં કેટલાક test results સામાન્ય હોઈ શકે છે. તેથી ગંભીર શંકા હોય ત્યારે માત્ર તપાસના પરિણામોની રાહ જોઈ સારવારમાં વિલંબ કરવો યોગ્ય નથી.
GBSની સારવાર સામાન્ય રીતે હોસ્પિટલમાં કરવામાં આવે છે. દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે Intravenous Immunoglobulin એટલે કે IVIG અથવા Plasma Exchange જેવી સારવાર આપવામાં આવી શકે છે. આ સારવાર immune systemની અસામાન્ય અસર ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
GBS માટે સામાન્ય steroid treatment અસરકારક મુખ્ય સારવાર માનવામાં આવતી નથી. તેથી પોતાની રીતે steroid અથવા અન્ય દવાઓ લેવી યોગ્ય નથી.
ગંભીર દર્દીઓમાં શ્વાસની કામગીરી અને હૃદયના ધબકારાની સતત દેખરેખ રાખવી જરૂરી બની શકે છે. કેટલાક દર્દીઓને થોડા સમય માટે ventilator supportની પણ જરૂર પડી શકે છે.
સારવાર બાદ recoveryની પ્રક્રિયા દરેક દર્દીમાં અલગ હોય છે. ઘણા દર્દીઓમાં સમય સાથે સ્નાયુઓની શક્તિ સુધરે છે, પરંતુ સંપૂર્ણ recoveryમાં મહિનાઓ અથવા વધુ સમય લાગી શકે છે. કેટલાક લોકોને લાંબા સમય સુધી નબળાઈ, થાક અથવા ચેતાઓ સંબંધિત તકલીફો રહી શકે છે.
Physiotherapy અને rehabilitation દર્દીની શક્તિ, ચાલવાની ક્ષમતા અને રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ ફરી શરૂ કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
જો બંને પગમાં નવી નબળાઈ ઝડપથી વધતી હોય, ચાલવામાં મુશ્કેલી સર્જાતી હોય અથવા નબળાઈ હાથ તરફ ફેલાતી હોય તો તાત્કાલિક હોસ્પિટલમાં neurological evaluation કરાવવું જોઈએ. શ્વાસ લેવામાં અથવા ગળવામાં મુશ્કેલી હોય તો તરત emergency care જરૂરી છે.
Guillain-Barré Syndrome દુર્લભ હોવા છતાં સમયસર ઓળખ અને સારવાર અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને ચેપ પછી ઝડપથી વધતી સ્નાયુઓની નબળાઈને સામાન્ય થાક માનીને અવગણવાથી ગંભીર ગૂંચવણોનું જોખમ વધી શકે છે.