જૂનાગઢના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં સૌર ઊર્જાથી ખેતીને નવી શક્તિ, PM-KUSUM યોજના હેઠળ 59 સોલાર પંપ કાર્યરત

જૂનાગઢ,તા. ૧૫
જૂનાગઢ જિલ્લાના અંતરિયાળ અને જંગલ વિસ્તારોમાં ખેતી કરતા ખેડૂતો માટે સૌર ઊર્જા આધારિત સિંચાઈ વ્યવસ્થા ઉપયોગી બની રહી છે. જ્યાં પરંપરાગત વીજલાઈન પહોંચાડવી મુશ્કેલ છે અને ખેડૂતોને પાકમાં પાણી આપવા માટે ડીઝલ પંપ પર આધાર રાખવો પડે છે, ત્યાં પ્રધાનમંત્રી કિસાન ઊર્જા સુરક્ષા એવમ ઉત્થાન મહાઅભિયાન એટલે કે PM-KUSUM યોજના હેઠળ સોલાર પંપ સ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ યોજનાના અમલીકરણથી ખેડૂતોને સિંચાઈ માટે વીજળીનો વૈકલ્પિક સ્ત્રોત ઉપલબ્ધ થયો છે.
કેન્દ્ર સરકારના નવી અને નવીનીકરણીય ઊર્જા મંત્રાલય તથા ગુજરાત સરકારના ઊર્જા અને પેટ્રોકેમિકલ્સ વિભાગની માર્ગદર્શિકા હેઠળ PM-KUSUM યોજનાના કોમ્પોનન્ટ-Bનો અમલ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ગુજરાતમાં આ યોજનાના અમલીકરણ માટે ગુજરાત ઊર્જા વિકાસ નિગમ લિમિટેડને સ્ટેટ નોડલ એજન્સી તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવી છે, જ્યારે સ્થાનિક વીજ વિતરણ કંપનીઓ દ્વારા ખેડૂતો સુધી યોજનાનો લાભ પહોંચાડવામાં આવી રહ્યો છે.
આ યોજના ખાસ કરીને એવા ખેડૂતો માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે, જેમના ખેતરોમાં વીજળીનું ગ્રીડ કનેક્શન ઉપલબ્ધ નથી અથવા ભૌગોલિક પરિસ્થિતિને કારણે વીજલાઈન પહોંચાડવી ટેકનિકલ કે આર્થિક રીતે મુશ્કેલ છે. જંગલની આસપાસ આવેલા ખેતરો, દૂરના સીમ વિસ્તારો, વાડીઓ અને ખેતતલાવડી ધરાવતા વિસ્તારોમાં સોલાર પંપ દ્વારા સિંચાઈની સુવિધા પૂરી પાડવાનો મુખ્ય હેતુ છે.
જૂનાગઢ વર્તુળ કચેરી હેઠળ અત્યાર સુધીમાં કુલ 59 સ્ટેન્ડઅલોન ઓફ-ગ્રીડ સોલાર પંપ સેટ કાર્યરત કરવામાં આવ્યા છે. જેમાં વિભાગીય કચેરી-1 હેઠળ 38, વિભાગીય કચેરી-2 હેઠળ 12 અને વેરાવળ વિભાગીય કચેરી હેઠળ 9 સોલાર પંપનો સમાવેશ થાય છે. આ પંપ દ્વારા લાભાર્થી ખેડૂતોને ખેતરમાં પાણી પહોંચાડવાની સુવિધા મળી રહી છે.
યોજના હેઠળ ખેડૂતોને તેમની જરૂરિયાત અને ઉપલબ્ધ પાણીના સ્ત્રોતને ધ્યાનમાં રાખીને 1 હોર્સપાવરથી 10 હોર્સપાવર સુધીના સોલાર પંપ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે. તેમાં DC અને AC પ્રકારના સબમર્સિબલ તેમજ સરફેસ પંપનો સમાવેશ થાય છે. આ પંપ સૌર ઊર્જાથી કાર્યરત હોવાથી વીજળીના ગ્રીડ કનેક્શન વિના પણ દિવસ દરમિયાન સિંચાઈ કરી શકાય છે.
અગાઉ અંતરિયાળ વિસ્તારોના ખેડૂતોને પાકમાં પાણી આપવા માટે ડીઝલ મશીનનો ઉપયોગ કરવો પડતો હતો. ડીઝલની ખરીદી, મશીનની જાળવણી અને ઇંધણની વ્યવસ્થા પાછળ ખેડૂતોને નિયમિત ખર્ચ કરવો પડતો હતો. સોલાર પંપ મળવાથી આ ખર્ચમાં ઘટાડો થવાની સાથે સિંચાઈની કામગીરી વધુ સરળ બની છે.
યોજના અંગે માહિતી આપતાં નાયબ ઇજનેર ડી.એન. રૂપારેલિયાએ જણાવ્યું હતું કે PM-KUSUM-Bનો મુખ્ય હેતુ ગ્રીડ વીજ પુરવઠો ઉપલબ્ધ ન હોય તેવા વિસ્તારોમાં ડીઝલ આધારિત સિંચાઈ પંપને સોલાર પંપથી બદલવાનો છે. આ વ્યવસ્થાથી ખેડૂતોને પરંપરાગત વીજ જોડાણ પર આધાર રાખ્યા વિના ખેતી માટે પાણી મેળવવાની તક મળે છે.
તેમના જણાવ્યા અનુસાર, યોજનામાં સામાન્ય રીતે સોલાર પંપ સ્થાપિત કરવાના ખર્ચના 30 ટકા જેટલી સહાય કેન્દ્ર સરકાર અને 30 ટકા સહાય રાજ્ય સરકાર દ્વારા આપવામાં આવે છે. આમ કુલ 60 ટકા સરકારી સહાય ઉપલબ્ધ થાય છે, જ્યારે બાકી 40 ટકા ખર્ચ ખેડૂતે ભોગવવાનો રહે છે.
આ ઉપરાંત જંગલ જેવા એવા વિસ્તારોમાં, જ્યાં ગ્રીડ વીજ જોડાણ આપવું ટેકનિકલ અથવા આર્થિક રીતે શક્ય ન હોય, ત્યાં લાગુ નિયમો મુજબ ખેડૂતો માટે નિર્ધારિત ફિક્સ ચાર્જની જોગવાઈ હોવાનું જણાવાયું છે. અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના અરજદારો માટે ચાર્જમાં વિશેષ રાહતની જોગવાઈ હોવાનું પણ વિભાગ દ્વારા જણાવવામાં આવ્યું છે. જોકે ચોક્કસ સહાય અને ચાર્જ સંબંધિત શરતો લાગુ માર્ગદર્શિકા મુજબ નક્કી થાય છે.
PM-KUSUM યોજના હેઠળ નાના અને સીમાંત ખેડૂતોને પણ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે છે. ખાસ કરીને બે હેક્ટરથી ઓછી જમીન ધરાવતા ખેડૂતો અરજી કરતી વખતે સક્ષમ અધિકારીનું જરૂરી પ્રમાણપત્ર રજૂ કરે તો તેમને યોજનામાં અગ્રતા આપવાની જોગવાઈ છે.
તેની સાથે પાણીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ થાય તે માટે ટપક સિંચાઈ અને ફુવારા પદ્ધતિ જેવી સૂક્ષ્મ સિંચાઈ વ્યવસ્થા અપનાવનારા ખેડૂતોને પણ પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે છે. જે ખેડૂતો આ પ્રકારની સિંચાઈ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે અથવા ભવિષ્યમાં અપનાવવા તૈયાર છે, તેમને યોજનામાં મહત્વ આપવામાં આવે છે.
સોલાર પંપ અને સૂક્ષ્મ સિંચાઈ પદ્ધતિનો સંયુક્ત ઉપયોગ કરવાથી પાણીનો બગાડ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. ખાસ કરીને પાણીની મર્યાદિત ઉપલબ્ધતા ધરાવતા વિસ્તારોમાં આ વ્યવસ્થા ખેડૂતો માટે ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.
જૂનાગઢ જિલ્લાના મેંદરડા તાલુકાના જંગલ વિસ્તારમાં આવેલા કાઠાળા નેસના ખેડૂત કરમટા ભરતભાઈ મૂળુભાઈને પણ આ યોજનાનો લાભ મળ્યો છે. અંતરિયાળ વિસ્તારમાં ખેતર આવેલું હોવાથી તેમને અગાઉ સિંચાઈ માટે અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડતો હતો.
ભરતભાઈના જણાવ્યા અનુસાર, તેમના વિસ્તારમાં સામાન્ય વીજલાઈન પહોંચાડવી મુશ્કેલ હોવાથી ખેતીમાં પાણી આપવા માટે ડીઝલ મશીનનો ઉપયોગ કરવો પડતો હતો. તેના કારણે સિંચાઈનો ખર્ચ વધતો હતો અને ડીઝલની વ્યવસ્થા કરવી પણ જરૂરી બનતી હતી.
પરંતુ PM-KUSUM યોજના હેઠળ સોલાર પંપ મળ્યા બાદ તેમની સિંચાઈની સમસ્યામાં નોંધપાત્ર રાહત થઈ છે. છેલ્લા એક વર્ષથી તેમના ખેતરમાં સોલાર પંપ કાર્યરત છે અને દિવસ દરમિયાન સૌર ઊર્જાની મદદથી પાકને પાણી આપી શકાય છે.
ભરતભાઈએ જણાવ્યું હતું કે સોલાર પંપ શરૂ થયા બાદ હવે ડીઝલ મશીન પરની નિર્ભરતા ઘટી છે. સૂર્યપ્રકાશ ઉપલબ્ધ હોય ત્યારે પંપ ચલાવી શકાય છે, જેથી પાકને સમયસર પાણી આપવાનું સરળ બન્યું છે.
તેમણે અંતરિયાળ જંગલ વિસ્તારમાં સોલાર સિંચાઈની સુવિધા ઉપલબ્ધ કરાવવા બદલ સરકારનો આભાર વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમના અનુભવ મુજબ, જ્યાં સામાન્ય વીજળી પહોંચાડવી મુશ્કેલ છે ત્યાં સૌર ઊર્જા ખેડૂતો માટે ઉપયોગી વિકલ્પ બની શકે છે.
ખાસ કરીને ગીરના જંગલને અડીને આવેલા નેસ અને દૂરના ખેતી વિસ્તારોમાં રહેતા ખેડૂતો માટે આવી વ્યવસ્થાનું મહત્વ વધુ છે. આ વિસ્તારોમાં ખેતરો સુધી વીજલાઈન પહોંચાડવા માટે લાંબા અંતર અને ભૌગોલિક અવરોધો જેવી સમસ્યાઓ સર્જાતી હોય છે.
સોલાર પંપ દ્વારા સ્થાનિક સ્તરે જ ઊર્જા ઉત્પન્ન કરી તેનો સિંચાઈ માટે ઉપયોગ કરી શકાય છે. આથી ખેડૂતોને ડીઝલની ખરીદી અને પરિવહન જેવી મુશ્કેલીઓમાંથી રાહત મળવાની સાથે ખેતીમાં ઊર્જાના વૈકલ્પિક સ્ત્રોતનો ઉપયોગ પણ વધે છે.
આ યોજનાનો અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ પાસો પર્યાવરણ સાથે જોડાયેલો છે. ડીઝલ પંપના સ્થાને સૌર ઊર્જાનો ઉપયોગ વધવાથી ઇંધણના વપરાશમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. તેનાથી ખેતીમાં સ્વચ્છ ઊર્જાના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન મળે છે.
જૂનાગઢ અને ગીર સોમનાથના વિવિધ વિસ્તારોમાં ખેતી માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા અને વીજ પુરવઠો મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા રહ્યા છે. ખાસ કરીને અંતરિયાળ ખેતરોમાં સોલાર પંપ જેવી સુવિધા ખેડૂતોને સિંચાઈ માટે વધારાનો વિકલ્પ પૂરો પાડે છે.
દરમિયાન ગુજરાત સરકાર દ્વારા સેવા સંકલ્પ અભિયાન અંતર્ગત વિવિધ જનસેવા અને પ્રજાલક્ષી યોજનાઓ અંગે માહિતી આપવામાં આવી રહી છે. આ અભિયાન દરમિયાન PM-KUSUM જેવી યોજનાઓના લાભ અને અમલીકરણની વિગતો પણ રજૂ કરવામાં આવી રહી છે.
જૂનાગઢ વર્તુળ હેઠળ કાર્યરત 59 સોલાર પંપમાંથી લાભ મેળવનારા ખેડૂતોના અનુભવો દર્શાવે છે કે ગ્રીડ વીજળી ઉપલબ્ધ ન હોય તેવા વિસ્તારોમાં સૌર ઊર્જા આધારિત સિંચાઈ વ્યવસ્થા ઉપયોગી બની શકે છે. ખાસ કરીને કાઠાળા નેસના ખેડૂત ભરતભાઈનું ઉદાહરણ દર્શાવે છે કે સોલાર પંપ દ્વારા ડીઝલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને ખેતી માટે પાણી મેળવવાની સુવિધા ઊભી કરી શકાય છે.