ડાયાબિટીસમાં પગના તળિયામાં બળતરા અને રાત્રે સોય ભોંકાતી હોય તેવો દુખાવો થાય છે? ચેતાતંતુઓને નુકસાનનો સંકેત હોઈ શકે

લાંબા સમય સુધી બ્લડ શુગર વધેલું રહેતાં પગની ચેતાઓને અસર થઈ શકે છે; Diabetic Neuropathyમાં બળતરા, સંવેદના ઘટવી અને પગમાં ઘા પડ્યા છતાં દુખાવો ન થવા જેવી સમસ્યાઓ જોવા મળી શકે છે.
ડાયાબિટીસને સામાન્ય રીતે લોહીમાં શુગરનું પ્રમાણ વધવાની બીમારી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પરંતુ લાંબા સમય સુધી બ્લડ શુગર યોગ્ય રીતે નિયંત્રણમાં ન રહે તો તેની અસર શરીરના વિવિધ અંગો ઉપરાંત ચેતાતંતુઓ પર પણ પડી શકે છે. ખાસ કરીને પગના તળિયા અને આંગળીઓમાં બળતરા, સોય ભોંકાતી હોય તેવો દુખાવો અથવા સંવેદના ઓછી થવી જેવી સમસ્યાઓ Diabetic Neuropathy સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે.
Diabetic Neuropathy એટલે ડાયાબિટીસના કારણે શરીરના ચેતાતંતુઓને થતું નુકસાન. ચેતાતંતુઓ શરીરના જુદા જુદા ભાગોમાંથી સ્પર્શ, ગરમી, ઠંડી અને દુખાવાની માહિતી મગજ સુધી પહોંચાડવાનું કામ કરે છે. જ્યારે આ ચેતાઓની કામગીરી અસરગ્રસ્ત થાય છે ત્યારે વ્યક્તિને અસામાન્ય સંવેદનાઓ અનુભવાઈ શકે છે અથવા કેટલીક સંવેદનાઓ ઓછી થઈ શકે છે.
ડાયાબિટીસ ધરાવતા દર્દીઓમાં સૌથી સામાન્ય પ્રકારોમાંનો એક Distal Symmetric Polyneuropathy છે. તેમાં સામાન્ય રીતે બંને પગની આંગળીઓ અને તળિયાથી લક્ષણોની શરૂઆત થાય છે. સમય જતાં તકલીફ પગના ઉપરના ભાગ તરફ વધી શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં આગળ જતાં હાથની આંગળીઓ પણ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
આ સ્થિતિમાં દર્દીને પગમાં બળતરા થવી, વીજળીનો ઝટકો લાગે તેવો દુખાવો, સોય ભોંકાતી હોય તેવી લાગણી અથવા પગમાં અસામાન્ય ગરમી અનુભવાઈ શકે છે. ઘણા દર્દીઓમાં રાત્રે આ તકલીફ વધુ અનુભવાય છે, જેના કારણે ઊંઘમાં પણ ખલેલ પડી શકે છે.
જોકે દરેક દર્દીને દુખાવો થાય એવું જરૂરી નથી. કેટલાક લોકોને પગના તળિયામાં સ્પર્શની સંવેદના ઓછી થવા લાગે છે. ગરમ પાણી, નાની ઈજા અથવા પગરખાંના ઘસારાની જાણ પણ સમયસર ન થાય તેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.
આ સંવેદના ઘટવી ખાસ ચિંતાજનક છે, કારણ કે પગમાં થયેલી નાની ઈજા દર્દીના ધ્યાનમાં ન આવે તો સમય જતાં ઘા વધી શકે છે. ડાયાબિટીસ સાથે લોહીના પ્રવાહમાં ઘટાડો અથવા અન્ય સમસ્યાઓ પણ હોય તો ઘા રૂઝાવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે.
Diabetic Neuropathyનું જોખમ માત્ર એક વખત બ્લડ શુગર વધવાથી નક્કી થતું નથી. ડાયાબિટીસ કેટલા સમયથી છે, લાંબા ગાળાનું શુગર નિયંત્રણ, બ્લડ પ્રેશર, કોલેસ્ટ્રોલ, કિડનીની સ્થિતિ અને અન્ય આરોગ્ય પરિબળો પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
પગમાં બળતરા અથવા સુન્નપણું થાય એટલે તે ડાયાબિટીસને કારણે જ છે એવું પણ નથી. Vitamin B12ની ઉણપ, કેટલીક દવાઓ, અન્ય neurological conditions અને ચેતાઓ પર દબાણ જેવી સમસ્યાઓ પણ સમાન લક્ષણો આપી શકે છે. તેથી સાચું કારણ જાણવા તબીબી તપાસ જરૂરી છે.
ડૉક્ટર દર્દીના લક્ષણો અને ડાયાબિટીસના ઇતિહાસ વિશે માહિતી મેળવ્યા બાદ પગની સંવેદનાની તપાસ કરી શકે છે. Monofilament Test દ્વારા પગમાં રક્ષણાત્મક સ્પર્શની સંવેદના કેટલી જળવાઈ છે તે જાણી શકાય છે. જરૂરિયાત પ્રમાણે vibration sensation, reflexes અને અન્ય neurological examination પણ કરવામાં આવે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં અન્ય કારણોની શંકા હોય તો Blood Tests અથવા Nerve Conduction Studiesની જરૂર પડી શકે છે. જોકે દરેક દર્દીને આ બધી તપાસ કરવાની જરૂર પડતી નથી.
Diabetic Neuropathyની સારવારમાં બ્લડ શુગરનું યોગ્ય નિયંત્રણ મહત્વપૂર્ણ છે. તે ચેતાતંતુઓને વધુ નુકસાન થવાનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે, પરંતુ પહેલેથી થયેલું તમામ નુકસાન ચોક્કસપણે પાછું સુધરી જશે એવી ખાતરી નથી.
જો દર્દીને ચેતાઓ સંબંધિત દુખાવો હોય તો ડૉક્ટર ચોક્કસ પ્રકારની દવાઓ સૂચવી શકે છે. સામાન્ય painkiller દરેક પ્રકારના neuropathic painમાં અસરકારક હોય એવું નથી. તેથી પોતાની રીતે દવા શરૂ કરવાને બદલે યોગ્ય સારવાર લેવી જરૂરી છે.
પગની નિયમિત સંભાળ પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોએ દરરોજ પગના તળિયા, આંગળીઓની વચ્ચેનો ભાગ અને એડીની તપાસ કરવી જોઈએ. કોઈ ઘા, ફોલ્લો, લાલાશ અથવા ત્વચામાં ફેરફાર દેખાય તો તેને અવગણવો નહીં.
પગની સંવેદના ઓછી હોય ત્યારે ગરમ પાણીનું તાપમાન સીધું પગથી ચકાસવું જોખમી બની શકે છે. યોગ્ય ફિટિંગવાળા પગરખાં પહેરવા અને ખુલ્લા પગે ચાલવાનું ટાળવું ઉપયોગી છે.
જો પગમાં નવો ઘા થાય, ચેપના સંકેતો દેખાય અથવા ત્વચાનો રંગ અસામાન્ય રીતે બદલાય તો વહેલી તકે ડૉક્ટરને બતાવવું જોઈએ. પગ અચાનક ખૂબ ઠંડો પડી જાય, કાળો પડવા લાગે અથવા ગંભીર ચેપના લક્ષણો હોય તો તાત્કાલિક સારવાર જરૂરી છે.
ડાયાબિટીસમાં પગની બળતરા કે સંવેદના ઘટવી સામાન્ય તકલીફ માનીને અવગણવી યોગ્ય નથી. સમયસર તપાસ, શુગરનું યોગ્ય નિયંત્રણ અને પગની નિયમિત સંભાળથી ગંભીર ગૂંચવણોનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.