ડાયાબિટીસના શરૂઆતના સંકેતો ઓળખો, સમયસર તપાસથી ગંભીર જોખમ ટાળી શકાય

આજના સમયમાં ડાયાબિટીસ એટલે કે મધુપ્રમેહ એક સામાન્ય પરંતુ ગંભીર આરોગ્ય સમસ્યા બની રહી છે. આ રોગમાં લોહીમાં ગ્લુકોઝ એટલે કે સાકરનું પ્રમાણ વધી જાય છે. શરીરમાં ઇન્સ્યુલિન નામનું હોર્મોન પૂરતા પ્રમાણમાં ન બનતું હોય અથવા શરીર તેનો યોગ્ય ઉપયોગ ન કરી શકતું હોય ત્યારે બ્લડ સુગર નિયંત્રણ બહાર જઈ શકે છે. ખાસ ચિંતાની બાબત એ છે કે ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસમાં શરૂઆતનાં લક્ષણો ઘણી વખત હળવાં હોય છે અથવા વર્ષો સુધી ધ્યાનમાં આવતાં નથી. પરિણામે કેટલાક લોકોને રોગની જાણ ત્યારે થાય છે જ્યારે તેની અસર શરીરના અન્ય અંગો પર થવા લાગે છે.
ડાયાબિટીસનાં શરૂઆતનાં લક્ષણો કયા છે?
વારંવાર તરસ લાગવી, સામાન્ય કરતાં વધુ પેશાબ થવો, ભૂખમાં વધારો, સતત થાક લાગવો, કારણ વગર વજન ઘટવું અને આંખે ધૂંધળું દેખાવું ડાયાબિટીસનાં સામાન્ય લક્ષણો હોઈ શકે છે. કેટલાક લોકોને ઘા રૂઝાવામાં વધુ સમય લાગવો અથવા વારંવાર ચેપ થવાની સમસ્યા પણ જોવા મળી શકે છે. જોકે આ લક્ષણો અન્ય બીમારીઓમાં પણ જોવા મળી શકે છે, તેથી માત્ર લક્ષણોના આધારે ડાયાબિટીસ હોવાનું માની લેવું યોગ્ય નથી.
ડાયાબિટીસ થવાનું જોખમ કોને વધુ હોય છે?
પરિવારમાં માતા-પિતા કે ભાઈ-બહેનને ડાયાબિટીસ હોય, શરીરનું વજન વધારે હોય, શારીરિક પ્રવૃત્તિ ઓછી હોય અથવા અગાઉ બ્લડ સુગર વધેલું આવ્યું હોય તેવા લોકોમાં ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસનું જોખમ વધી શકે છે. ઉંમર વધવાની સાથે પણ જોખમ વધી શકે છે. જોકે હવે યુવાનોમાં પણ આ સમસ્યા જોવા મળી રહી છે. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ડાયાબિટીસ થયો હોય તેવી મહિલાઓએ પણ ભવિષ્યમાં બ્લડ સુગરની નિયમિત તપાસ કરાવવી જોઈએ.
ડાયાબિટીસની તપાસ કેવી રીતે થાય છે?
ડાયાબિટીસની ખાતરી માટે લોહીની તપાસ જરૂરી છે. ફાસ્ટિંગ બ્લડ ગ્લુકોઝ ટેસ્ટમાં ખાલી પેટે સુગરનું પ્રમાણ તપાસવામાં આવે છે. જ્યારે HbA1c ટેસ્ટ દ્વારા છેલ્લા આશરે બે થી ત્રણ મહિનાનું સરેરાશ બ્લડ સુગર જાણવા મળે છે. ડૉક્ટર વ્યક્તિની ઉંમર, લક્ષણો અને આરોગ્યની સ્થિતિ પ્રમાણે યોગ્ય તપાસ નક્કી કરે છે. માત્ર ઘરે વપરાતા ગ્લુકોમીટરના એક રીડિંગના આધારે પોતાની જાતે રોગનું નિદાન કરવું નહીં.
ખાણીપીણીમાં કયા ફેરફાર કરવા જોઈએ?
ડાયાબિટીસથી બચવા અથવા તેને નિયંત્રણમાં રાખવા માટે સંતુલિત આહાર ખૂબ મહત્વનો છે. રોજિંદા ભોજનમાં શાકભાજી, કઠોળ, દાળ, આખા અનાજ અને ફાઇબરયુક્ત ખોરાકનો સમાવેશ કરવો જોઈએ. મીઠાં પીણાં, વધારે ખાંડવાળી વસ્તુઓ, વારંવાર તળેલો ખોરાક અને વધુ પડતી કેલરીવાળો આહાર મર્યાદિત રાખવો જોઈએ. ભોજનનું પ્રમાણ પણ વ્યક્તિની જરૂરિયાત પ્રમાણે રાખવું જરૂરી છે. ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોએ ડાયટિશિયન અથવા ડૉક્ટરની સલાહ પ્રમાણે આહારનું આયોજન કરવું જોઈએ.
નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિનું મહત્વ
શરીરને સક્રિય રાખવાથી ઇન્સ્યુલિનનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવામાં મદદ મળી શકે છે. પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે નિયમિત કસરત, સાયકલિંગ, તરવું અથવા અન્ય શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ અપનાવી શકાય છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા પુખ્ત વયના લોકો માટે અઠવાડિયામાં ઓછામાં ઓછી 150 મિનિટ મધ્યમ તીવ્રતાની શારીરિક પ્રવૃત્તિની ભલામણ કરે છે. લાંબા સમય સુધી એક જ જગ્યાએ બેસી રહેવાની આદત ઘટાડવી પણ ઉપયોગી છે.
સમયસર સારવાર કેમ જરૂરી છે?
લાંબા સમય સુધી બ્લડ સુગર નિયંત્રણમાં ન રહે તો હૃદય, કિડની, આંખો અને નસોને નુકસાન થઈ શકે છે. પગમાં સંવેદના ઓછી થવી, આંખોની દૃષ્ટિ પર અસર થવી અને કિડનીની કામગીરી બગડવી જેવી ગંભીર સમસ્યાઓનું જોખમ પણ વધી શકે છે. ડાયાબિટીસની જાણ થાય તો ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ દવા, આહાર અને નિયમિત તપાસનું પાલન કરવું જોઈએ. દવા પોતાની રીતે બંધ કરવી કે તેની માત્રા બદલવી નહીં.
ડાયાબિટીસને સમયસર ઓળખીને યોગ્ય રીતે નિયંત્રિત કરવામાં આવે તો તેની ગંભીર અસરોનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે. તેથી પરિવારનો ઇતિહાસ, વધતું વજન અથવા અન્ય જોખમી પરિબળો ધરાવતા લોકોએ સમયાંતરે બ્લડ સુગરની તપાસ કરાવવી જોઈએ. સ્વસ્થ જીવનશૈલી અને સમયસર તબીબી સલાહ એ ડાયાબિટીસ સામેની સૌથી મહત્વપૂર્ણ સાવચેતી છે.