કચ્છના રણમાં 100થી વધુ માનવ હાડપિંજરો મળ્યા, પ્રાચીન વસાહતના અવશેષોથી ખળભળાટ
પાકિસ્તાન સરહદ નજીકથી 1,000થી 1,500 વર્ષ જૂના હોવાની શક્યતા; માટીનાં વાસણો, તાંબાના સિક્કા અને બાંધકામના અવશેષો પણ મળ્યા
saurashtrabhoomi 
કચ્છ, તા. 8
કચ્છના રણમાં થયેલા એક સંશોધન દરમિયાન સામે આવેલા પુરાતત્વીય અવશેષોએ પ્રાચીન માનવ વસાહત અંગે નવી ચર્ચા જગાવી છે. પાકિસ્તાન સરહદ નજીક કચ્છ યુનિવર્સિટી અને ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના સંયુક્ત સંશોધનમાં એક જ સ્થળેથી 100થી વધુ માનવ હાડપિંજર મળી આવ્યા હોવાનું સામે આવ્યું છે. સંશોધકોને અહીં માનવ વસાહત સાથે જોડાયેલા અનેક મહત્વપૂર્ણ અવશેષો પણ મળ્યા છે.
પ્રાથમિક તપાસ દરમિયાન સંશોધકોને એક જ દિશામાં દફનાવવામાં આવેલા માનવ અવશેષો ઉપરાંત ટેરાકોટાની વસ્તુઓ, માટીનાં વાસણો, દીવા, તાંબાના સિક્કા, રમકડાં અને બાંધકામના અવશેષો મળી આવ્યા છે. વિવિધ પ્રકારની આ સામગ્રી પરથી સંશોધકોનું માનવું છે કે આ વિસ્તાર માત્ર સામાન્ય રહેણાક સ્થળ નહીં, પરંતુ વ્યવસ્થિત અને વિકસિત વસાહત હોઈ શકે છે. સંશોધન માટે આ સ્થળને હાલ કામચલાઉ રીતે ‘બરબાદપુર’ નામ આપવામાં આવ્યું છે.
કચ્છ યુનિવર્સિટીના જીઓસાયન્સ વિભાગના ઇન્ચાર્જ ડૉ. ગૌરવ ચૌહાણની ટીમે સ્થળનું વૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણ હાથ ધર્યું છે. સંશોધકોના પ્રાથમિક અનુમાન મુજબ પ્રાચીન સમયમાં આ વિસ્તાર નદીકાંઠે વિકસેલી વસાહત હોઈ શકે છે. ખાસ કરીને સિંધુ નદીના જૂના વહેણ સાથે આ સ્થળના સંભવિત સંબંધ અંગે પણ વધુ તપાસ કરવામાં આવી રહી છે.
આ સ્થળ અંગેની પ્રાથમિક માહિતી વર્ષ 2024માં BSFના જવાનોને પેટ્રોલિંગ દરમિયાન મળી હતી. ત્યારબાદ સંશોધકોએ સ્થળની મુલાકાત લઈને ત્યાંથી મળતા પુરાતત્વીય પુરાવાઓનું દસ્તાવેજીકરણ શરૂ કર્યું હતું. સંશોધકોનું માનવું છે કે 1819ના કચ્છના વિનાશક ભૂકંપ બાદ નદીના પ્રવાહમાં થયેલા સંભવિત ફેરફારોના કારણે જમીનની અંદર દટાયેલા કેટલાક અવશેષો સમય જતાં સપાટી પર આવ્યા હોઈ શકે છે.
હાલમાં આ સ્થળની ઉંમર આશરે 1,000થી 1,500 વર્ષ જૂની હોવાનો પ્રાથમિક અંદાજ છે. જોકે, ચોક્કસ સમયગાળો નક્કી કરવા માટે વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણો જરૂરી રહેશે. આગામી તબક્કામાં માનવ અવશેષો અને મળેલી પુરાતત્વીય સામગ્રીનું કાર્બન ડેટિંગ, DNA વિશ્લેષણ સહિતની આધુનિક પદ્ધતિઓથી પરીક્ષણ કરવામાં આવશે.
આ સંશોધનને આગળ વધારવા માટે ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી ઉપરાંત ડેક્કન કોલેજ, ISRO અને PRL જેવી સંસ્થાઓનો સહયોગ લેવામાં આવશે. ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણની મંજૂરી બાદ સ્થળ પર વધુ વિસ્તૃત ઉત્ખનન હાથ ધરવામાં આવશે. આ તપાસથી કચ્છમાં પ્રાચીન માનવ વસાહતો, નદીના બદલાયેલા પ્રવાહ અને તે સમયના સામાજિક-સાંસ્કૃતિક જીવન અંગે મહત્વપૂર્ણ નવી માહિતી મળી શકે છે.
કચ્છના રણમાં મળી આવેલા આ અવશેષોએ હજારો વર્ષ જૂના ઇતિહાસનું એક નવું પાનું ખોલ્યું છે. હવે વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણોના પરિણામો નક્કી કરશે કે આ રહસ્યમય સ્થળનો સાચો ઇતિહાસ કેટલો જૂનો છે અને અહીં વસતા લોકોનું જીવન કેવું હતું.
