મોબાઇલ અને ઇયરફોનના વધુ પડતા ઉપયોગથી સાંભળવાની ક્ષમતાને જોખમ

આજના ડિજિટલ યુગમાં મોબાઇલ અને ઇયરફોનનો ઉપયોગ જીવનનો ભાગ બની ગયો છે. યુવાનો હોય કે વડીલો, મોટાભાગના લોકો ગીતો સાંભળવા, વીડિયો જોવા, ગેમ રમવા અને ફોન પર વાત કરવા માટે લાંબા સમય સુધી ઇયરફોનનો ઉપયોગ કરે છે. જોકે ઇયરફોનમાં ઊંચા અવાજે લાંબા સમય સુધી કંઈપણ સાંભળવાની આદત ધીમે ધીમે સાંભળવાની ક્ષમતાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. શરૂઆતમાં આ સમસ્યા ધ્યાનમાં આવતી નથી, પરંતુ સમય જતાં કાનમાં સતત અવાજ આવવો અથવા લોકોની વાત સમજવામાં મુશ્કેલી થવી જેવા લક્ષણો દેખાઈ શકે છે.
ઊંચા અવાજથી કાનને કેવી રીતે નુકસાન થાય છે?
આપણા કાનની અંદર અવાજને ઓળખવામાં મદદ કરતી અત્યંત નાજુક સંવેદનશીલ કોષો હોય છે. ખૂબ ઊંચા અવાજના સતત સંપર્કમાં રહેવાથી આ કોષોને નુકસાન થઈ શકે છે. એક વખત આવા કોષોને કાયમી નુકસાન થાય તો સાંભળવાની ક્ષમતા ફરીથી સંપૂર્ણપણે પાછી મેળવવી મુશ્કેલ બની શકે છે. અવાજ કેટલો ઊંચો છે તેની સાથે વ્યક્તિ કેટલો સમય અને કેટલી વાર તેના સંપર્કમાં રહે છે તે પણ મહત્વનું છે.
કયા લક્ષણો દેખાય તો સાવચેત થવું?
કાનમાં સતત ઘંટડી વાગતી હોય એવો અવાજ આવવો, વાતચીત દરમિયાન વારંવાર સામેની વ્યક્તિને ફરીથી બોલવાનું કહેવું, ટીવી કે મોબાઇલનો અવાજ અન્ય લોકો કરતાં વધુ રાખવાની જરૂર પડવી અને ભીડવાળી જગ્યાએ વાત સમજવામાં મુશ્કેલી થવી સાંભળવાની ક્ષમતામાં ઘટાડાના સંકેત હોઈ શકે છે. કેટલાક લોકોને ઊંચા સ્વરના અવાજો, જેમ કે પક્ષીઓનો કલરવ અથવા ડોરબેલનો અવાજ સાંભળવામાં પણ મુશ્કેલી પડી શકે છે.
ઇયરફોનનો સુરક્ષિત ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) દ્વારા ઇયરફોનનો અવાજ ઉપકરણની મહત્તમ ક્ષમતાના 60 ટકા કરતાં ઓછો રાખવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. અવાજનું પ્રમાણ જેટલું ઓછું રાખવામાં આવે તેટલું સારું. લાંબા સમય સુધી સતત સાંભળવાને બદલે વચ્ચે વિરામ લેવો જોઈએ. શક્ય હોય ત્યાં ઇયરફોનના બદલે મોબાઇલ અથવા કમ્પ્યુટરના સ્પીકરનો ઉપયોગ કરવો. અવાજ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થાય તેવા યોગ્ય ફિટિંગ અને નોઇઝ-કેન્સલિંગ હેડફોનનો ઉપયોગ પણ ઉપયોગી થઈ શકે છે, કારણ કે બહારના ઘોંઘાટને કારણે અવાજ વધારવાની જરૂર ઓછી પડે છે.
લાઉડસ્પીકર અને ઘોંઘાટથી પણ રાખો સાવચેતી
માત્ર ઇયરફોન જ નહીં, પરંતુ લગ્નપ્રસંગો, ડીજે, કોન્સર્ટ, ફટાકડા અને મોટા અવાજવાળી મશીનરીની નજીક લાંબો સમય રહેવું પણ કાન માટે જોખમી બની શકે છે. આવી જગ્યાએ શક્ય હોય ત્યાં અવાજના સ્ત્રોતથી દૂર રહેવું, શાંત જગ્યાએ વચ્ચે વિરામ લેવો અને જરૂર પડે ત્યારે યોગ્ય ઇયરપ્લગ અથવા ઇયરમફનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
કાનની તપાસ ક્યારે કરાવવી?
જો કાનમાં સતત રણકાટ રહેતો હોય, વાતચીત સમજવામાં મુશ્કેલી પડતી હોય અથવા સાંભળવાની ક્ષમતા ધીમે ધીમે ઘટતી જણાય તો કાન-નાક-ગળાના નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ. અચાનક એક અથવા બંને કાનમાં સાંભળવાનું ઘટી જાય તો તેને સામાન્ય સમસ્યા માનીને રાહ ન જોવી; તાત્કાલિક તબીબી તપાસ કરાવવી જરૂરી છે.
સાંભળવાની ક્ષમતા જાળવવા આજથી જ સાવચેતી રાખો
સાંભળવાની ક્ષમતા આપણા દૈનિક જીવન અને સંવાદ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. મોબાઇલ અને ઇયરફોનનો ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાની જરૂર નથી, પરંતુ તેનો સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે. અવાજ ઓછો રાખવો, લાંબા સમય સુધી સતત ન સાંભળવું અને કાનને આરામ આપવો જેવી નાની આદતો ભવિષ્યમાં સાંભળવાની ક્ષમતાને સુરક્ષિત રાખવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.