ઈજા યાદ ન હોવા છતાં શરીર પર વારંવાર નીલાં ચકામા પડે છે? કારણ જાણવું જરૂરી

હાથ કે પગ કોઈ વસ્તુ સાથે અથડાઈ જાય અને થોડા સમય પછી ત્યાં નીલો કે જાંબલી ડાઘ દેખાય તે સામાન્ય બાબત છે. તેને Bruise અથવા તબીબી ભાષામાં Ecchymosis કહેવામાં આવે છે. પરંતુ કેટલાક લોકોને કોઈ નોંધપાત્ર ઈજા યાદ ન હોવા છતાં શરીર પર વારંવાર નીલાં ચકામા દેખાવા લાગે છે. જો આવું સતત થતું હોય તો તેને માત્ર સામાન્ય ત્વચાની સમસ્યા માનીને અવગણવું યોગ્ય નથી.
ત્વચાની નીચે આવેલી નાની રક્તવાહિનીઓને નુકસાન થતાં થોડું લોહી આસપાસના tissueમાં ફેલાય છે અને Bruise બને છે. શરૂઆતમાં ડાઘ લાલ, વાદળી કે જાંબલી દેખાઈ શકે છે અને સાજો થતાં તેનો રંગ લીલો, પીળો અથવા ભૂરાશ પડતો થઈ શકે છે.
ઘણી વખત વ્યક્તિને નાની ઈજા થઈ હોય પરંતુ તેનું ધ્યાન ન રહ્યું હોય છે. ખાસ કરીને હાથ અને પગમાં આવા Bruises સામાન્ય રીતે જોવા મળી શકે છે. ઉંમર વધવાની સાથે ત્વચા પાતળી થવાથી પણ કેટલાક લોકોને સરળતાથી ચકામા પડી શકે છે.
કેટલીક દવાઓ Bruisingનું પ્રમાણ વધારી શકે છે. લોહીની ગાંઠ બનવાની પ્રક્રિયા ઘટાડતી anticoagulant અથવા antiplatelet દવાઓ લેતા લોકોને નાની ઈજામાં પણ Bruise સરળતાથી થઈ શકે છે. કેટલીક અન્ય દવાઓ પણ અસર કરી શકે છે. પરંતુ Bruise દેખાય એટલે prescribed દવા પોતાની રીતે બંધ કરવી જોખમી છે. પહેલાં ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
શરીરમાં Platelets લોહી વહેવાનું રોકવાની પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. Plateletની સંખ્યા ખૂબ ઓછી થવી અથવા તેની કામગીરીમાં સમસ્યા થવાથી અસામાન્ય Bruising અને Bleeding થઈ શકે છે. લોહી ગંઠાવવાની પ્રક્રિયામાં જરૂરી અન્ય factorsમાં ફેરફાર પણ તેના માટે જવાબદાર હોઈ શકે છે.
કેટલીક nutritional deficiencies અથવા liver સંબંધિત બીમારીઓ પણ bleeding અને bruisingની પ્રક્રિયાને અસર કરી શકે છે. પરંતુ માત્ર શરીર પર ડાઘ જોઈને vitamin deficiency છે એવું માની supplement શરૂ કરી દેવું યોગ્ય નથી.
Bruisingની સાથે અન્ય લક્ષણો પર ધ્યાન આપવું ખાસ મહત્વપૂર્ણ છે. નાકમાંથી વારંવાર લોહી આવવું, પેઢામાંથી અસામાન્ય bleeding, નાની ઈજામાં લોહી લાંબા સમય સુધી બંધ ન થવું અથવા મહિલાઓમાં માસિકનું bleeding અચાનક ખૂબ વધી જવું હોય તો ડૉક્ટરને જાણ કરવી જોઈએ.
ત્વચા પર ખૂબ નાનાં લાલ કે જાંબલી ટપકાં મોટી સંખ્યામાં દેખાય તો તેને સામાન્ય Bruiseથી અલગ સમજવાની જરૂર છે. આવા ફેરફારો platelet અથવા અન્ય medical condition સાથે જોડાયેલા હોઈ શકે છે અને ખાસ કરીને અન્ય લક્ષણો સાથે હોય તો તપાસ જરૂરી છે.
ડૉક્ટર દર્દી કઈ દવાઓ અને supplements લે છે, અગાઉથી bleedingની કોઈ સમસ્યા છે કે નહીં અને પરિવારમાં આવી તકલીફનો ઇતિહાસ છે કે નહીં તેની માહિતી મેળવી શકે છે. જરૂરિયાત પ્રમાણે Complete Blood Count દ્વારા platelet count તેમજ લોહી ગંઠાવવાની પ્રક્રિયા સંબંધિત અન્ય tests કરવામાં આવી શકે છે.
એકાદ સામાન્ય Bruise માટે ગભરાવાની જરૂર નથી. પરંતુ કોઈ કારણ વગર વારંવાર મોટા Bruises પડતા હોય, અચાનક તેમની સંખ્યા વધી જાય અથવા શરીરના અસામાન્ય ભાગોમાં મોટા ડાઘ દેખાય તો તેનું મૂલ્યાંકન કરાવવું યોગ્ય છે.
ખાસ કરીને Bruisingની સાથે લોહી બંધ ન થવું, પેશાબ કે મળમાં લોહી, લોહીની ઉલટી, ભારે ચક્કર, બેભાન થવા જેવી સ્થિતિ અથવા ગંભીર નબળાઈ હોય તો તાત્કાલિક તબીબી સારવાર લેવી જરૂરી છે.
શરીર પર પડતો દરેક નીલો ડાઘ કોઈ ગંભીર બીમારીનો સંકેત નથી. પરંતુ કોઈ સ્પષ્ટ કારણ વગર વારંવાર થતા Bruisingને સતત અવગણવાને બદલે તેની pattern અને અન્ય લક્ષણો પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. યોગ્ય તપાસથી દવા સંબંધિત અસરથી લઈને લોહીની સમસ્યા સુધીનું મૂળ કારણ શોધવામાં મદદ મળી શકે છે.