ચામડી નીચે નરમ અને હલતી ગાંઠ દેખાય છે? Lipoma હોઈ શકે, પરંતુ દરેક ગાંઠને સામાન્ય ન માનો

શરીરના હાથ, ખભા, પીઠ, ગરદન અથવા જાંઘ જેવા ભાગમાં ચામડીની નીચે અચાનક ગાંઠ અનુભવાય ત્યારે ગંભીર બીમારીની ચિંતા થવી સ્વાભાવિક છે. જોકે ચામડી નીચે બનતી ઘણી ગાંઠો benign એટલે કે non-cancerous હોય છે. આવી સામાન્ય ગાંઠોમાં Lipomaનો સમાવેશ થાય છે. છતાં માત્ર હાથથી સ્પર્શ કરીને કોઈ પણ ગાંઠ Lipoma જ છે એવું નક્કી કરવું યોગ્ય નથી.
Lipoma મુખ્યત્વે fat cells એટલે કે ચરબીના કોષોથી બનેલી ગાંઠ છે. તે સામાન્ય રીતે ત્વચાની નીચે ધીમે ધીમે વિકસે છે. મોટાભાગના Lipoma શરીરના અન્ય tissueમાં ફેલાતા નથી અને ઘણી વખત આરોગ્ય માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરતા નથી.
Lipoma સામાન્ય રીતે સ્પર્શ કરતાં નરમ અથવા rubbery લાગે છે. આંગળીથી દબાવતાં તે ત્વચાની નીચે થોડું હલતું હોય તેવું અનુભવાઈ શકે છે. મોટાભાગના Lipomaમાં દુખાવો થતો નથી અને વ્યક્તિને કપડાં બદલતી વખતે અથવા શરીરને સ્પર્શ કરતાં તેની જાણ થાય છે.
તેનું કદ નાનું રહી શકે છે અથવા વર્ષો દરમિયાન ધીમે ધીમે વધી શકે છે. એક વ્યક્તિને એક Lipoma હોઈ શકે છે, જ્યારે કેટલાક લોકોને શરીરના અલગ અલગ ભાગોમાં એકથી વધુ ગાંઠો પણ થઈ શકે છે.
Lipoma કેમ થાય છે તેનું ચોક્કસ કારણ હંમેશાં જાણી શકાય એવું નથી. કેટલાક પરિવારોમાં આવી ગાંઠો વધુ જોવા મળી શકે છે, જે genetic tendency તરફ સંકેત કરી શકે છે. પરંતુ શરીરમાં વધારે ચરબી છે એટલે Lipoma જરૂર થશે અથવા વજન ઘટાડવાથી Lipoma ઓગળી જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
Lipoma સામાન્ય રીતે દુખાવારહિત હોય છે, પરંતુ કેટલીક ગાંઠો આસપાસની nerve અથવા tissue પર દબાણ કરે તો અસ્વસ્થતા કે દુખાવો થઈ શકે છે. શરીરના એવા ભાગમાં ગાંઠ હોય જ્યાં વારંવાર દબાણ આવે ત્યાં પણ તકલીફ થઈ શકે છે.
શરીર પરની દરેક ગાંઠ Lipoma હોતી નથી. Cyst, enlarged lymph node, infection અને અન્ય soft-tissue growth પણ ગાંઠ તરીકે અનુભવાઈ શકે છે. બહુ ઓછા કિસ્સામાં ગંભીર soft-tissue tumor પણ ગાંઠનું કારણ હોઈ શકે છે. તેથી નવી અથવા બદલાતી ગાંઠનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન મહત્વપૂર્ણ છે.
ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે ગાંઠનું કદ, consistency, તે આસપાસના tissue સાથે ચોંટેલી છે કે હલે છે અને તેમાં દુખાવો છે કે નહીં તેની તપાસ કરે છે. Typical superficial Lipoma ઘણી વખત clinical examinationથી ઓળખી શકાય છે.
જો ગાંઠ અસામાન્ય લાગે, અંદરના ભાગમાં ઊંડી હોય અથવા diagnosis અંગે શંકા હોય તો ultrasound, MRI અથવા અન્ય imagingની જરૂર પડી શકે છે. પસંદગીના કિસ્સામાં tissue sample એટલે કે biopsy દ્વારા પણ તપાસ કરવામાં આવે છે.
દરેક Lipomaને કાઢવાની જરૂર નથી. નાની, દુખાવારહિત અને કોઈ સમસ્યા ન કરતી Lipomaને ઘણી વખત માત્ર observation હેઠળ રાખી શકાય છે. પરંતુ ગાંઠનું કદ વધતું હોય, દુખાવો કરતી હોય, movementમાં અવરોધ કરતી હોય અથવા દેખાવને કારણે વ્યક્તિને નોંધપાત્ર તકલીફ થતી હોય તો removal અંગે doctor સાથે ચર્ચા કરી શકાય છે.
સામાન્ય રીતે surgical removal દ્વારા આખી Lipoma કાઢી શકાય છે. પરંતુ સારવારનો નિર્ણય ગાંઠના સ્થાન, કદ અને તેની પ્રકૃતિના આધારે કરવામાં આવે છે.
ગાંઠને ઘરે દબાવીને ફોડવી, સોય નાખવી કે કાપવાનો પ્રયાસ કરવો જોખમી છે. Lipoma સામાન્ય pimple કે pus-filled abscess નથી. આવા પ્રયાસથી bleeding, infection અને આસપાસના tissueને ઈજા થઈ શકે છે.
ખાસ કરીને કોઈ ગાંઠ ઝડપથી મોટી થવા લાગે, ખૂબ કઠણ હોય, આસપાસના tissue સાથે સ્થિર લાગે, સતત દુખાવો થાય, કદ નોંધપાત્ર રીતે વધે અથવા અન્ય અસામાન્ય લક્ષણો સાથે હોય તો તેને સામાન્ય Lipoma માનીને રાહ જોવી યોગ્ય નથી. આવી સ્થિતિમાં વહેલી તકે તબીબી તપાસ કરાવવી જોઈએ.
શરીર પર ગાંઠ દેખાવાનો અર્થ cancer એવો નથી. Lipoma જેવી benign ગાંઠો ઘણી સામાન્ય છે. તેમ છતાં કોઈ નવી ગાંઠને માત્ર દેખાવ કે સ્પર્શના આધારે ઓળખવાને બદલે એક વખત યોગ્ય medical evaluation કરાવવાથી તેનું સાચું કારણ જાણી શકાય છે અને જરૂર ન હોય તો બિનજરૂરી ચિંતા પણ દૂર થઈ શકે છે.